خدایا کی شوند این خلق خسته

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 9
خدایا کی شوند این خلق خسته
از این عقد و نکاح چشم بسته
بوَد نزد خرد اَحلی و اَحسَن
زِنا کردن از این سان زن گرفتن
بگیری زن ندیده روی او را
بری ناآزموده خوی او را
چو عصمت باشد از دیدار مانع
دگر بسته به اقبال است و طالع
به حرف عمه و تعریف خاله
کنی یک عمر گوز خود نواله
بدان صورت که با تعریف بقال
خریداری کنی خربوزه ی کال
و یا در خانه آری هندوانه
ندانسته که شیرین است یا نه
شب اندازی به تاریکی یکی تیر
دو روزِ دیگر از عمرت شوی سیر
سپس جویید کام خود ز هر کوی
تو از یک سوی و خانم از دگر سوی
نخواهی جَست چون آهو از این بند
که مغزِ خر خوراکت بوده یک چند
برو گر میشود خود را کن اخته
که تا تُخمت نماند لای تخته
در ایران تا بوَد ملا و مفتی
به روزِ بدتر از این هم بیفتی
فقط یک وقت یک آزاده بینی
یکی چون آیة الله زاده بینی
دگر باره مهار از دست در رفت
مرا دیگ سخن جوشید و سر رفت
سخن از عارف و اطوار او بود
شکایت در سر رفتار او بود
که چون چشمش فتد بر ..ن کم پشم
بپوشد از تمام دوستان چشم
اگر روزی ببینم روی ماهش
دو دستی میزنم توی کلاهش
شنیدم تا شدی عارف کلاهی
گرفته حُسنت از مه تا به ماهی
ز سر تا مولوی را بر گرفتی
بساط خوشگلی از سر گرفتی
به هر جا میرو ی خلقند حیران
که این عارف بود یا ماه تابان
زن و مرد از برایت غش نمایند
برایت نعل در آتش نمایند
چو میشد با کلاهی ماه گردی
چرا این کار را زوتر نکردی؟
گرت یک نکته گویم دوستانه
به خرجت میرود آن نکته یا نه
من و تو گر به سر مشعل فروزیم
به آن جفت سبیلت هر دو گوزیم
تو دیگر بعد از این آدم نگردی
ز آرایش فزون و کم نگردی
نخواهی شد پس از چل سال زیبا
تو خواهی مولوی بر سر بنه یا
نیفزاید کُلَه بر مَردی ات هیچ
تغیّر هم مَکُن بر مولوی پیچ
بیا عارف بگو چون است حالت
چه بود از مشهدی گشتن خیالت
تو را بر این سفر کی کرد تشویق
تو و مشهد، تو و این حسن توفیق؟
تو و محرم شدن در خرگه انس؟
تو و محرم شدن در کعبه ی قدس؟
تو و این آستان آسمان جاه؟
مگر شیطان به جنّت میبرد راه؟
مرنج از من که امشب مست بودم
به مستی با تو گستاخی نمودم
من امشب ای برادر مست مستم
چه باید کرد؟ مخلص مِی پرستم
ز فرط مستی از دستم فتد کِلک
چکد می گر بیفشارم به هم پلک
کنار سفره از مستی چنانم
که دستم گم کند راه دهانم
گهی بر در خورم گاهی به دیوار
به هم پیچید دو پایم لام الف وار
چو آن نو کوزههای آب دیده
عرق اندر مساماتم دویده
گَرَم در تن نبودی جامه ی کِش
شدی غرق عرق بالین و بالش
اگر کبریت خواهم بر فروزم
همی ترسم که چون الکل بسوزم
چو هم کاه از من و هم کاه دانم
دلیل این همه خوردن ندانم
حواسم همچنان بر باده صرف است
که گویی قاضیم وین مال وقف است
من ایرج نیستم دیگر، شرابم
مرا جامد مپندارید آبم
الا ای عارف نیکو شمایل
که باشد دل به دیدار تو مایل
چو از دیدار رویت دور ماندم
تو را بی مایه و بی نور خواندم
ولی در بهترین جا خانه داری
که صاحب خانهای جانانه داری
گوارا باد مهمانی به جانت
که باشد بهتر از جان میزبانت
رشیدُ القَد صحیحُ الفِعلِ والعَقول
فتاده آن طرف حتی ز لاحول
مودّب، با حیا، عاقل، فروتن
مُهَذّب، پاک دل، پاکیزه دیدن
خلیق و مهربان و راست گفتار
توانا با توانایی کم آزار
ندارد با جوانی هیچ شهوت
به خلوت پاک دامن تر ز جلوت
چو دیده مرکزیها را همه دزد
خیانت کرده و برداشته مزد
ز مرکز رشته ی طاعت گسسته
کمر شخصاً به اصلاحات بسته
یکی ژاندارمری بر پا نموده
که دنیا را پر از غوغا نموده
به هر جا یک جوانی با صلاح است
در این ژاندارمری تحت السّلاح است
همه با قوّت و با استقامت
صحیح البُنیه و خوب و سلامت
چو یک گویند و پا کوبند بر خاک
بیفتد لرزه بر اندام افلاک
در آن ژاندارمری کردست تأسیس
منظّم مکتبی از بهر تدریس
گروهی بچه ژاندارمند در وی
که الّلهُمَّ اَحفِظهُم مِنَ الُغَی
همه شِکّر دهن شیرین شمایل
همانطوری که میخواهد تو را دل
به رزم دشمن دولت چو شیرند
به خون عاشقان خوردن دلیرند
عبوسانند اندر خانه ی زین
عروسانند گاه عز و تمکین
همه بر هر فنون حرب حایز
همه گوینده ی هَل مِن مُبارِز
همه دانای فن، دارای علمند
تو گویی از قشون ویلهلمند
به گاه جست و خیز و ژیمناستیک
تو گویی هست اعضاشان ز لاستیک
کشند ار صف ز طهران تا به تجریش
نبینیشان به صف یک مو پس و پیش
چنان با نظم و با ترتیب عالی
که اندر ریسمان، عقد لآلی
همانا عارف این اطفال دیدست
که در ژاندارمری منزل گزیدست
بیا عارف که ساقت سم درآرد
میانِ لُنبَرَینَت دُم درآرد
شنیدم سوء خُلقت دبّه کرده
همان یک ذرّه را یک حبّه کرده
ترقی کرده ای در بد ادایی
شدستی پاک مالیخولیایی
ز منزل درنیایی همچو جوکی
کُنی با مهربانان بد سلوکی
ز گل نازک ترت گویند و رنجی
مجنب از جای خود عارف که گنجی
یکی گوید که این عارف خیالیست
یکی گوید که مغزش پاک خالیست
یکی بی قید و بی حالت شناسد
یکی وردار و ورمالت شناسد
یکی گوید که آب زیر کاهست
یکی گوید که خیر این اشتباهست
یکی اصلاا تو را دیوانه گوید
یکی هم مثل من دیوانه جوید
معنی شعر
خدایا کی شوند این خلق خسته / از این عقد و نکاح چشم بسته
خدایا، این مردم خسته چه زمانی از ازدواجهای ناآگاهانه و بیفکر رهایی مییابند؟
بوَد نزد خرد اَحلی و اَحسَن / زِنا کردن از این سان زن گرفتن
از نظر عقل، زنا کردن بهتر و پسندیدهتر از چنین ازدواجی است؛ زیرا این ازدواجها بدون شناخت و آگاهی انجام میشوند.
بگیری زن ندیده روی او را / بری ناآزموده خوی او را
همسر میگیری، بیآنکه چهرهاش را دیده باشی و بدون آنکه اخلاق و رفتار او را آزموده باشی.
چو عصمت باشد از دیدار مانع / دگر بسته به اقبال است و طالع
وقتی حیا و رسمهای اجتماعی مانع دیدار پیش از ازدواج باشد، سرنوشت زندگی تنها به شانس و اقبال وابسته میشود.
به حرف عمه و تعریف خاله / کنی یک عمر گوز خود نواله
با حرف عمه و تعریف خاله ازدواج میکنی و ممکن است یک عمر گرفتار و پشیمان بمانی.
بدان صورت که با تعریف بقال / خریداری کنی خربوزه ی کال
این کار مانند آن است که با تعریف بقال، خربزهای نارس و نامناسب بخری.
و یا در خانه آری هندوانه / ندانسته که شیرین است یا نه
یا مانند این است که هندوانهای به خانه بیاوری، بیآنکه بدانی شیرین و خوب است یا نه.
شب اندازی به تاریکی یکی تیر / دو روزِ دیگر از عمرت شوی سیر
مانند آن است که شبانه و در تاریکی تیری بیندازی؛ سپس پس از مدت کوتاهی از زندگی خود به ستوه میآیی.
سپس جویید کام خود ز هر کوی / تو از یک سوی و خانم از دگر سوی
پس از این ازدواج ناموفق، زن و شوهر هر یک در جایی دیگر به دنبال کامیابی و خواستههای خود میروند.
نخواهی جَست چون آهو از این بند / که مغزِ خر خوراکت بوده یک چند
از این گرفتاری رهایی نخواهی یافت؛ زیرا مدتی از روی نادانی و بیخردی رفتار کردهای.
برو گر میشود خود را کن اخته / که تا تُخمت نماند لای تخته
با لحنی طنزآمیز میگوید اگر میتوانی خود را عقیم کن تا دیگر نسلی بر جای نگذاری و گرفتار فرزندان و مشکلات بیشتر نشوی.
در ایران تا بوَد ملا و مفتی / به روزِ بدتر از این هم بیفتی
تا زمانی که ملا و مفتی بر جامعه حاکم باشند، ممکن است مردم به روزگاری از این هم بدتر گرفتار شوند.
فقط یک وقت یک آزاده بینی / یکی چون آیة الله زاده بینی
تنها گاهی ممکن است انسان آزادهای ببینی؛ کسی که حتی از خانوادهای روحانی و بانفوذ برخاسته باشد.
دگر باره مهار از دست در رفت / مرا دیگ سخن جوشید و سر رفت
بار دیگر سخن از کنترل خارج شد و جوش و خروش سخن گفتن مرا فراگرفت.
سخن از عارف و اطوار او بود / شکایت در سر رفتار او بود
موضوع سخن، عارف و رفتارهای او بود و شکایت من نیز از شیوه رفتارش سرچشمه میگرفت.
که چون چشمش فتد بر ..ن کم پشم / بپوشد از تمام دوستان چشم
زیرا هنگامی که چشمش به فردی کممو میافتد، چنان مجذوب میشود که دوستان خود را کاملاً نادیده میگیرد.
اگر روزی ببینم روی ماهش / دو دستی میزنم توی کلاهش
اگر روزی چهره زیبای او را ببینم، از شدت شگفتی و هیجان با هر دو دست بر کلاه خود میزنم.
شنیدم تا شدی عارف کلاهی / گرفته حُسنت از مه تا به ماهی
شنیدهام از وقتی کلاه عارف بر سر گذاشتهای، زیباییات از ماه تا ماهی زبانزد شده است.
ز سر تا مولوی را بر گرفتی / بساط خوشگلی از سر گرفتی
از سر تا پا شبیه مولوی شدهای و بار دیگر جلوهگری و زیبایینمایی را آغاز کردهای.
به هر جا میرو ی خلقند حیران / که این عارف بود یا ماه تابان
هر جا میروی، مردم حیران میمانند که آیا این شخص عارف است یا ماهی درخشان و زیبا.
زن و مرد از برایت غش نمایند / برایت نعل در آتش نمایند
زنان و مردان از شدت شگفتی یا شیفتگی نسبت به تو از حال میروند و برایت دست به هر کاری میزنند.
چو میشد با کلاهی ماه گردی / چرا این کار را زوتر نکردی؟
اگر با پوشیدن این کلاه میتوانستی چنین زیبا و درخشان شوی، چرا زودتر این کار را انجام ندادی؟
گرت یک نکته گویم دوستانه / به خرجت میرود آن نکته یا نه
اگر دوستانه نکتهای به تو بگویم، آیا آن را میپذیری و به کار میبندی یا نه؟
من و تو گر به سر مشعل فروزیم / به آن جفت سبیلت هر دو گوزیم
با لحنی هزلآمیز میگوید اگر من و تو مشعلهایی بر سر برافروزیم، باز هم به سبیلهای تو میخندیم و آنها را مسخره میکنیم.
تو دیگر بعد از این آدم نگردی / ز آرایش فزون و کم نگردی
پس از این دیگر دنبال تغییر دادن ظاهر خود نباش و با آرایش بیشتر یا کمتر، در پی دگرگون کردن خویش نرو.
نخواهی شد پس از چل سال زیبا / تو خواهی مولوی بر سر بنه یا
پس از چهلسالگی دیگر زیبا نخواهی شد؛ چه کلاه مولوی بر سر بگذاری و چه نگذاری.
نیفزاید کُلَه بر مَردی ات هیچ / تغیّر هم مَکُن بر مولوی پیچ
کلاه و ظاهر، چیزی بر مردانگی تو نمیافزاید؛ و در برابر مولوی نیز دگرگون و متملق نشو.
بیا عارف بگو چون است حالت / چه بود از مشهدی گشتن خیالت
ای عارف، بیا و بگو حالت چگونه است و از رفتن به مشهد چه خیالی در سر داشتی.
تو را بر این سفر کی کرد تشویق / تو و مشهد، تو و این حسن توفیق؟
چه کسی تو را به این سفر تشویق کرد؟ تو و مشهد، و این توفیق نیکو چه ارتباطی با هم دارید؟
تو و محرم شدن در خرگه انس؟ / تو و محرم شدن در کعبه ی قدس؟
آیا تو با محرم شدن در خلوتگاه دوستی و نیز در کعبهٔ مقدس، به مقام قرب و آشنایی رسیدهای؟
تو و این آستان آسمان جاه؟ / مگر شیطان به جنّت میبرد راه؟
آیا تو به چنین آستان بلند و آسمانی راه یافتهای؟ مگر شیطان میتواند راهی به بهشت ببرد؟
مرنج از من که امشب مست بودم / به مستی با تو گستاخی نمودم
از من دلگیر نشو؛ امشب مست بودم و در حال مستی با تو گستاخی کردم.
من امشب ای برادر مست مستم / چه باید کرد؟ مخلص مِی پرستم
ای برادر، امشب بسیار مستم؛ چه میتوان کرد؟ من شیفته و پرستندهٔ شرابم.
ز فرط مستی از دستم فتد کِلک / چکد می گر بیفشارم به هم پلک
از شدت مستی قلم از دستم میافتد و اگر پلکهایم را به هم بفشارم، شراب از آنها میچکد.
کنار سفره از مستی چنانم / که دستم گم کند راه دهانم
کنار سفره چنان مستم که دستم حتی راه دهانم را پیدا نمیکند.
گهی بر در خورم گاهی به دیوار / به هم پیچید دو پایم لام الف وار
گاهی به در و گاهی به دیوار میخورم و پاهایم مانند حروف لام و الف در هم میپیچد.
چو آن نو کوزههای آب دیده / عرق اندر مساماتم دویده
مانند کوزههای نو و آبدیدهام و عرق در منافذ بدنم جاری شده است.
گَرَم در تن نبودی جامه ی کِش / شدی غرق عرق بالین و بالش
اگر لباس کشی بر تن نداشتم، از شدت عرق، بالین و بالش نیز غرق آب میشد.
اگر کبریت خواهم بر فروزم / همی ترسم که چون الکل بسوزم
اگر بخواهم کبریتی روشن کنم، میترسم مانند الکل آتش بگیرم.
چو هم کاه از من و هم کاه دانم / دلیل این همه خوردن ندانم
هم خود را کاه میدانم و هم کاهدان را؛ و نمیدانم علت این همه شرابخواری چیست.
حواسم همچنان بر باده صرف است / که گویی قاضیم وین مال وقف است
تمام حواسم فقط به شراب است؛ گویی قاضیام و این مال وقفی در اختیار من قرار دارد.
من ایرج نیستم دیگر، شرابم / مرا جامد مپندارید آبم
دیگر ایرج نیستم، بلکه خود شرابم؛ مرا مادهای جامد نپندارید، من آبم.
الا ای عارف نیکو شمایل / که باشد دل به دیدار تو مایل
ای عارف خوشسیما، دل من مشتاق دیدار توست.
چو از دیدار رویت دور ماندم / تو را بی مایه و بی نور خواندم
چون از دیدن رویت محروم ماندم، تو را بیارزش و بیفروغ خواندم.
ولی در بهترین جا خانه داری / که صاحب خانهای جانانه داری
اما تو در بهترین مکان سکونت داری، زیرا صاحبخانهای بسیار دوستداشتنی داری.
گوارا باد مهمانی به جانت / که باشد بهتر از جان میزبانت
این مهمانی بر جانت گوارا باد؛ زیرا میزبانت از جان نیز بهتر و عزیزتر است.
رشیدُ القَد صحیحُ الفِعلِ والعَقول / فتاده آن طرف حتی ز لاحول
او بلندبالا، درستکردار و خردمند است و چنان در آنسوی ماجرا افتاده که حتی از گفتن «لاحول» نیز دور مانده است.
مودّب، با حیا، عاقل، فروتن / مُهَذّب، پاک دل، پاکیزه دیدن
او مؤدب، باحیا، خردمند، فروتن، تربیتشده، پاکدل و پاکیزهنگر است.
خلیق و مهربان و راست گفتار / توانا با توانایی کم آزار
خوشاخلاق، مهربان و راستگوست و با وجود توانایی، کمآزار و بیاذیت رفتار میکند.
ندارد با جوانی هیچ شهوت / به خلوت پاک دامن تر ز جلوت
با آنکه جوان است، هیچ شهوتی ندارد و در خلوت از آشکارا نیز پاکدامنتر است.
چو دیده مرکزیها را همه دزد / خیانت کرده و برداشته مزد
زیرا دیده است که همهٔ مرکزیها دزدند، خیانت میکنند و مزد و بهرهٔ خود را برمیدارند.
ز مرکز رشته ی طاعت گسسته / کمر شخصاً به اصلاحات بسته
رشتهٔ فرمانبری از مرکز را گسسته و شخصاً برای اصلاحات کمر همت بسته است.
یکی ژاندارمری بر پا نموده / که دنیا را پر از غوغا نموده
ژاندارمریای برپا کرده که جهان را از آشوب و غوغا پر ساخته است.
به هر جا یک جوانی با صلاح است / در این ژاندارمری تحت السّلاح است
هر جا جوانی شایسته و درستکار هست، در این ژاندارمری مسلح خدمت میکند.
همه با قوّت و با استقامت / صحیح البُنیه و خوب و سلامت
همه نیرومند، مقاوم، سالم و از نظر جسمانی خوشساخت هستند.
چو یک گویند و پا کوبند بر خاک / بیفتد لرزه بر اندام افلاک
وقتی همه با هم فریاد بزنند و پا بر زمین بکوبند، چنان هیبتی ایجاد میشود که گویی آسمان به لرزه درمیآید.
در آن ژاندارارمری کردست تأسیس / منظّم مکتبی از بهر تدریس
در آن ژاندارمری مدرسهای منظم برای آموزش تأسیس کردهاند.
گروهی بچه ژاندارمند در وی / که الّلهُمَّ اَحفِظهُم مِنَ الُغَی
گروهی کودک ژاندارم در آن مدرسه هستند؛ خداوند آنان را از گمراهی حفظ کند.
همه شِکّر دهن شیرین شمایل / همانطوری که میخواهد تو را دل
همه خوشچهره و شیرینسخناند، درست همانگونه که دل میپسندد.
به رزم دشمن دولت چو شیرند / به خون عاشقان خوردن دلیرند
در نبرد با دشمن دولت مانند شیر شجاعاند و در کشتن عاشقان نیز بیباکاند.
عبوسانند اندر خانه ی زین / عروسانند گاه عز و تمکین
هنگام سوار شدن بر زین، چهرههایی خشن و عبوس دارند؛ اما هنگام شکوه و ناز، مانند عروساناند.
همه بر هر فنون حرب حایز / همه گوینده ی هَل مِن مُبارِز
همه در فنون جنگ مهارت دارند و همواره آمادهاند که مبارز بطلبند.
همه دانای فن، دارای علمند / تو گویی از قشون ویلهلمند
همه فنون جنگ را میدانند و صاحب دانشاند؛ گویی از سپاه ویلهلم آمدهاند.
به گاه جست و خیز و ژیمناستیک / تو گویی هست اعضاشان ز لاستیک
هنگام ورزش و جستوخیز، چنان انعطافپذیرند که گویی اندامشان از لاستیک ساخته شده است.
کشند ار صف ز طهران تا به تجریش / نبینیشان به صف یک مو پس و پیش
اگر صفشان از تهران تا تجریش کشیده شود، حتی یک نفر را هم نمیبینی که از نظم صف جلوتر یا عقبتر باشد.
چنان با نظم و با ترتیب عالی / که اندر ریسمان، عقد لآلی
آنقدر منظم و مرتباند که گویی مرواریدهایی در یک رشته کنار هم چیده شدهاند.
همانا عارف این اطفال دیدست / که در ژاندارمری منزل گزیدست
بهراستی عارف این کودکان را دیده است؛ همان کسی که در ژاندارمری اقامت کرده است.
بیا عارف که ساقت سم درآرد / میانِ لُنبَرَینَت دُم درآرد
ای عارف، بیا که از شدت آسیب، ساق پایت سم درمیآورد و میان دو باسنت دم میروید؛ این تعبیری طنزآمیز برای ترساندن و تحقیر اوست.
شنیدم سوء خُلقت دبّه کرده / همان یک ذرّه را یک حبّه کرده
شنیدهام بدخُلقیات بسیار شده و همان اندک خوشرفتاریات نیز به چیزی ناچیز تبدیل شده است.
ترقی کرده ای در بد ادایی / شدستی پاک مالیخولیایی
در بدرفتاری پیشرفت کردهای و کاملاً گرفتار مالیخولیا و آشفتگی روحی شدهای.
ز منزل درنیایی همچو جوکی / کُنی با مهربانان بد سلوکی
مانند مرتاضی خانهنشین از خانه بیرون نمیآیی و با افراد مهربان بدرفتاری میکنی.
ز گل نازک ترت گویند و رنجی / مجنب از جای خود عارف که گنجی
میگویند بدنت از گل نازکتر است و زود آسیب میبیند؛ پس ای عارف، از جای خود تکان نخور، چون بسیار ارزشمندی.
یکی گوید که این عارف خیالیست / یکی گوید که مغزش پاک خالیست
یکی میگوید این عارف گرفتار خیالپردازی است و دیگری میگوید مغزش کاملاً خالی است.
یکی بی قید و بی حالت شناسد / یکی وردار و ورمالت شناسد
یکی او را بیقید و بیحال میداند و دیگری او را آدمی آشفته و بیسامان میشناسد.
یکی گوید که آب زیر کاهست / یکی گوید که خیر این اشتباهست
یکی میگوید او آدمی حیلهگر و پنهانکار است، اما دیگری این قضاوت را اشتباه میداند.
یکی اصلاا تو را دیوانه گوید / یکی هم مثل من دیوانه جوید
یکی تو را کاملاً دیوانه میخواند و دیگری، مانند من، در پی یافتن و شناختن یک دیوانه است.
تفسیر کلی
ایرج میرزا در این ابیات از ازدواجهای شتابزده و بی شناخت انتقاد میکند و آن را نشانه خستگی و ناآگاهی جامعه میداند. شاعر با لحنی طنزآمیز و گزنده، بر اهمیت دیدن چهره و شناختن اخلاق و شخصیت همسر پیش از ازدواج تأکید دارد. تعبیرهای تند شعر برای نشان دادن ناسازگاری میان خرد و رسمهای کورکورانه اجتماعی به کار رفتهاند. در مجموع، پیام شعر دفاع از انتخاب آگاهانه و مخالفت با ازدواجهای تحمیلی و بدون شناخت است.



