بدینجا چون رسید اشعار خالص

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 5
(1)
بدینجا چون رسید اشعار خالص
پریشان شد همه افکار مخلص
که یا رب بچه بازی خود چه کارست
که بر وی عارف و عامی دچارست
چرا این رسم جز در مُلک ما نیست
وگر باشد بدینسان برملا نیست
اروپایی بدان گردن فرازی
نداند راه و رسم بچه بازی
چو باشد مُلک ایران محشر خر
خر نر می سپوزد بر خر نر
شنید این نکته را دارای هوشی
برآورد از درون دل خروشی
که تا این قوم در بند حجابند
گرفتارِ همین شی عجابند
حجاب دختران ماه غبغب
پسرها را کند همخوابه ی شب
تو بینی آن پسر شوخ است و شنگ است
برای عشق ورزیدن قشنگ است
نبینی خواهر بی معجرش را
که تا دیوانه گردی خواهرش را
چو این محجوبه آن مشهود عام است
نه بر عارف، نه بر عامی ملام است
اگر عارف در ایران داشت باور
که باشد در سفر مترس میسر
به .ون زیر سر هرگز نمیساخت
به عبدی جان و غیره دل نمیباخت
تو طعم .س نمیدانی که چون است
والّا تف کنی بر هر چه ..ونست
در آن محفل که باشد فرج گلگون
ز ..ن صحبت مکن گه میخورد .ون
تو را اصل وطن .س بود .ون چیست
چرا حب وطن اندر دلت نیست
مگر حس وطن خواهی نداری
که .س را در ردیف .ون شماری
بگو آن عارف عامی نما را
که گم کردی تو سوراخ دعا را
بود ..ن کردن اندر رأی .س کن
چو .لقی لیک .لق با تعفّن
خدایا تا کی این مردان به خوابند
زنان تا کی گرفتارِ حجابند
چرا در پرده باشد طلعت یار
خدایا زین معما پرده بردار
مگر زن در میان ما بشر نیست؟
مگر زن در تمیز خیر و شر نیست؟
تو پنداری که چادر ز آهن و روست؟
اگر زن شیوه زن شد مانع اوست؟
چو زن خواهد که گیرد با تو پیوند
نه چادر مانعش گردد نه روبند
زنان را عصمت و عفت ضرورست
نه چادر لازم و نه چاقچورست
زن روبسته را ادراک و هش نیست
تآتر و رستوران ناموس کش نیست
اگر زن را بود آهنگ چیزی
بود یکسان تآتر و پای دیزی
بنشمد در ته انبار پِشگل
چنان کاندر رواق برج ایفل
چه خوش این بیت را فرمود جامی
مهین استاد کل بعد از نظامی:
((پری رو تاب مستوری ندارد
در ار بندی سر از روزن درآرد))
واژگان دشوار : 1– واژگانی که با نقطه چنین نشان داده ایم، دور از اخلاق هستند. به ناچار آنها را ننوشتیم
معنی شعر
بدینجا چون رسید اشعار خالص / پریشان شد همه افکار مخلص
وقتی اشعار خالص به اینجا رسید، اندیشههای پاک و مخلص پریشان شد.
که یا رب بچه بازی خود چه کارست / که بر وی عارف و عامی دچارست
با خود گفت: خدایا، این بچهبازی چه معنایی دارد که هم عارف و هم عامی گرفتار آن شدهاند؟
چرا این رسم جز در مُلک ما نیست / وگر باشد بدینسان برملا نیست
چرا این رسم جز در سرزمین ما وجود ندارد؟ و اگر در جاهای دیگر هم باشد، چنین آشکار و علنی نیست.
اروپایی بدان گردن فرازی / نداند راه و رسم بچه بازی
اروپاییِ مغرور، راه و رسم بچهبازی را نمیشناسد.
چو باشد مُلک ایران محشر خر / خر نر می سپوزد بر خر نر
اگر ایران سرزمین شگفتیها باشد، در آن حتی الاغ نر نیز با الاغ نر جفتگیری میکند.
شنید این نکته را دارای هوشی / برآورد از درون دل خروشی
خردمندی این سخن را شنید و از درون دل فریادی برآورد.
که تا این قوم در بند حجابند / گرفتارِ همین شی عجابند
گفت: تا زمانی که این مردم در بند حجاب باشند، گرفتار همین امور شگفت و ناپسند خواهند بود.
حجاب دختران ماه غبغب / پسرها را کند همخوابه ی شب
پوشیدهبودن دختران زیبارو، پسرها را به همدم و همخواب شبانه تبدیل میکند.
تو بینی آن پسر شوخ است و شنگ است / برای عشق ورزیدن قشنگ است
تو آن پسر را میبینی که شوخ و بانشاط است و برای عشقورزی زیبا به نظر میرسد.
نبینی خواهر بی معجرش را / که تا دیوانه گردی خواهرش را
اما خواهرِ بیحجاب او را نمیبینی؛ همان که ممکن است از دیدنش دیوانه شوی.
چو این محجوبه آن مشهود عام است / نه بر عارف، نه بر عامی ملام است
چون این زنِ محجبه در برابر دیدگان مردم پنهان است، نه عارف و نه عامی را نمیتوان در این باره سرزنش کرد.
اگر عارف در ایران داشت باور / که باشد در سفر مترس میسر
اگر عارف در ایران باور داشت که در سفر میتوان به آسودگی و بیهراس زیست…
به .ون زیر سر هرگز نمیساخت / به عبدی جان و غیره دل نمیباخت
هرگز به آن امور ناپسند پناه نمیبرد و دل به اشخاصی مانند عبدی و دیگران نمیباخت.
تو طعم .س نمیدانی که چون است / والّا تف کنی بر هر چه ..ونست
تو نمیدانی لذت آن امر ناپسند چگونه است؛ وگرنه از هر چیز مرتبط با آن بیزار میشدی.
در آن محفل که باشد فرج گلگون / ز ..ن صحبت مکن گه میخورد .ون
در محفلی که زیبارویی حضور دارد، از امور ناپسند سخن نگو؛ زیرا ممکن است شخصی به آن امور گرایش داشته باشد.
تو را اصل وطن .س بود .ون چیست / چرا حب وطن اندر دلت نیست
اگر ریشه و بنیاد وطن برایت چنین امور ناپسندی است، پس چرا عشق به وطن در دلت وجود ندارد؟
مگر حس وطن خواهی نداری / که .س را در ردیف .ون شماری
مگر احساس وطندوستی نداری که آن امر را همردیف امور ناپسند دیگر میشماری؟
بگو آن عارف عامی نما را / که گم کردی تو سوراخ دعا را
به آن عارفنمای عوامزده بگو که راه چاره و جای درست دعا را گم کردهای.
بود ..ن کردن اندر رأی .س کن / چو .لقی لیک .لق با تعفّن
در اندیشه و رأی خود مرتکب آن کار ناپسند شد؛ مانند رفتاری زشت و بدبو.
خدایا تا کی این مردان به خوابند / زنان تا کی گرفتارِ حجابند
خدایا، این مردان تا چه زمانی در خواب غفلت میمانند و زنان تا چه وقت گرفتار حجاب خواهند بود؟
چرا در پرده باشد طلعت یار / خدایا زین معما پرده بردار
چرا چهره یار باید پوشیده بماند؟ خدایا، پرده از این معما بردار.
مگر زن در میان ما بشر نیست؟ / مگر زن در تمیز خیر و شر نیست؟
مگر زن در جامعه انسانی نیست؟ مگر توانایی تشخیص خیر و شر را ندارد؟
تو پنداری که چادر ز آهن و روست؟ / اگر زن شیوه زن شد مانع اوست؟
آیا گمان میکنی چادر از آهن و روی ساخته شده است؟ اگر زنی بخواهد مانند یک زن رفتار کند، آیا چادر باید مانع او شود؟
چو زن خواهد که گیرد با تو پیوند / نه چادر مانعش گردد نه روبند
اگر زنی بخواهد با تو پیوند برقرار کند، نه چادر و نه روبند مانع او خواهد شد.
زنان را عصمت و عفت ضرورست / نه چادر لازم و نه چاقچورست
آنچه برای زنان ضروری است پاکدامنی و عفت است، نه الزاماً چادر و چاقچور.
زن روبسته را ادراک و هش نیست / تآتر و رستوران ناموس کش نیست
زنِ کاملاً پوشیده و منزوی، از آگاهی و هوشیاری کافی برخوردار نمیشود؛ تئاتر و رستوران ذاتاً نابودکننده ناموس نیستند.
اگر زن را بود آهنگ چیزی / بود یکسان تآتر و پای دیزی
اگر زنی خواهان کاری یا چیزی باشد، برای او تئاتر و نشستن بر سر سفره غذا تفاوتی ندارد.
بنشمد در ته انبار پِشگل / چنان کاندر رواق برج ایفل
زن اگر اراده کند، حتی در ته انبار پِشگل مینشیند، همانگونه که در تالار برج ایفل مینشیند.
چه خوش این بیت را فرمود جامی / مهین استاد کل بعد از نظامی:
جامی، استاد بزرگ شعر پس از نظامی، چه نیکو این بیت را سروده است:
((پری رو تاب مستوری ندارد / در ار بندی سر از روزن درآرد))
زیبارویی طاقت پنهانماندن ندارد؛ اگر در را هم ببندی، سر از پنجره بیرون میآورد.
تفسیر کلی
شاعر با زبانی انتقادی و طنزآمیز، رواج پدیدهای ناپسند و آسیبزا را در جامعه نکوهش میکند و از فراگیر شدن آن میان گروههای مختلف مردم شگفتزده است. او با مقایسه ایران و اروپا، از عادیسازی یا آشکار بودن این رفتار در جامعه خود گلایه دارد و آن را نشانهای از نابسامانی فرهنگی و اجتماعی میداند. تعبیرهای تند و هجوآمیز شعر، خشم و اعتراض شاعر را نسبت به بیتوجهی عمومی و وارونگی ارزشها نشان میدهد. در مجموع، شعر دعوتی به تأمل درباره مسئولیت اجتماعی، حفظ کرامت انسانی و نقد رفتارهای نادرست و ریشهدار است.



