نمیدانستم ای نامرد .ونی

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 2
(1)
نمیدانستم ای نامرد .ونی
که منزل میکنی در باغ خونی
نمیجویی نشان دوستانت
نمیخواهی که کس جوید نشانت
و گر گاهی به شهر آیی ز منزل
نبینم جای پایت نیز در گِل
بری با خود نشان جای پا را
کنی تقلید مرغان هوا را
برو عارف که واقع حرف مفتی
مگر بَختی که روی از من نهفتی
مگر یاد آمد از سی سال پیشت
که بر عارض نبود آثار ریشت
مگر از منزل خود قهر کردی
که منزل در کنار شهر کردی
مگر در باغ یک منظور داری
نشان نرگس مخمور داری
مگر نسرین تنی داری در آغوش
که کردی صحبت ما را فراموش
مگر با سرو قدان آرمیدی
که پیوند از تُهی دستان بریدی
چرا در پرده میگویم سخن را
چرا بر زنده میپوشم کفن را
بگویم صاف و پاک و پوست کنده
که علت چیست میترسی ز بنده
تو را من میشناسم بهتر از خویش
تو را من آوریدستم به این ریش
خبر دارم ز اعماق خیالت
به من یک ذره مخفی نیست حالت
تو از .ونهای گرد لاله زاری
یکی را این سفر همراه داری
کنار رستورانِ قُلّا نمودی
ز .ونکنهای تهران در ربودی
به .ونکنها زدی .یر از زرنگی
نهادی جمله را زیر از زرنگی
چو آن گربه که دُنبه از سر شام
همی وَر دارد و ورمالد از بام
کنون ترسی که گر سوی من آیی
کنی با من چو سابق آشنایی
مَنَت آن دنبه از دندان بگیرم
خیالت غیر از اینه من بمیرم؟
توی میخواهی بگویی دیر جوشی
به من هم هیزم تر میفروشی
تو ما را بس که صاف و ساده دانی
فلان .ون را برادرزاده خوانی
چرا هر جا که یک بی ریش باشد
تو را فیالفور قوم و خویش باشد
چرا در رویِ یک خویشِ تو مو نیست
چرا هر کس که خویش توست .ونیست
واژگان دشوار : 1– واژگانی که با نقطه چنین نشان داده ایم، دور از ادب بودند. به ناچار آنها را ننوشتیم .
معنی بیتهای شعر
نمیدانستم ای نامرد .ونی / که منزل میکنی در باغ خونی
ای مرد بیوفا، نمیدانستم که در باغ خونی اقامت کردهای.
نمیجویی نشان دوستانت / نمیخواهی که کس جوید نشانت
سراغ دوستانت را نمیگیری و نمیخواهی هیچکس نیز سراغ تو را بگیرد.
و گر گاهی به شهر آیی ز منزل / نبینم جای پایت نیز در گِل
اگر هم گاهی از محل اقامتت به شهر بیایی، چنان پنهانی میآیی که حتی ردّ پایت در گل دیده نمیشود.
بری با خود نشان جای پا را / کنی تقلید مرغان هوا را
ردّ پای خود را با خویش میبری و مانند پرندگان هوا، هیچ نشانی از رفتوآمدت باقی نمیگذاری.
برو عارف که واقع حرف مفتی / مگر بَختی که روی از من نهفتی
برو ای عارف، که واقعاً حرف بیهوده میزنی؛ مگر اینکه ناگهان بخت و اقبالت برگشته و از من روی پنهان کردهای.
مگر یاد آمد از سی سال پیشت / که بر عارض نبود آثار ریشت
مگر به یاد آوردهای که سی سال پیش هنوز بر چهرهات نشانی از ریش نبود؟
مگر از منزل خود قهر کردی / که منزل در کنار شهر کردی
مگر با خانه و محل اقامت قبلیات قهر کردهای که اکنون در حاشیهٔ شهر ساکن شدهای؟
مگر در باغ یک منظور داری / نشان نرگس مخمور داری
مگر در باغ به دنبال معشوقی هستی و چشم و چهرهای دلربا و مستکننده یافتهای؟
مگر نسرین تنی داری در آغوش / که کردی صحبت ما را فراموش
مگر یاری زیبارو را در آغوش گرفتهای که گفتوگو و دوستی با ما را فراموش کردهای؟
مگر با سرو قدان آرمیدی / که پیوند از تُهی دستان بریدی
مگر با زیبارویان همنشین و همآغوش شدهای که رابطهات را با تهیدستان و دوستان قدیمی قطع کردهای؟
چرا در پرده میگویم سخن را / چرا بر زنده میپوشم کفن را
چرا سخنم را پوشیده و کنایهآمیز بیان کنم و حقیقت را از کسی که زنده است پنهان سازم؟
بگویم صاف و پاک و پوست کنده / که علت چیست میترسی ز بنده
باید صریح و بیپرده بگویم علت این رفتار چیست؛ چرا از من میترسی؟
تو را من میشناسم بهتر از خویش / تو را من آوریدستم به این ریش
من تو را از خودم بهتر میشناسم و خودم تو را از روزگار جوانی تا امروز، که ریشسفید شدهای، همراه و بزرگ کردهام.
خبر دارم ز اعماق خیالت / به من یک ذره مخفی نیست حالت
از ژرفای اندیشه و نیتت آگاهم و هیچیک از احوالت از من پنهان نیست.
تو از .ونهای گرد لاله زاری / یکی را این سفر همراه داری
تو در این سفر یکی از افراد بیپروا و بدنامِ اطراف لالهزار را با خود همراه کردهای.
کنار رستورانِ قُلّا نمودی / ز .ونکنهای تهران در ربودی
او را کنار رستوران قُلّا به نمایش گذاشتی و از میان افراد همسنخ و بدنام تهران با خود برداشتی.
به .ونکنها زدی .یر از زرنگی / نهادی جمله را زیر از زرنگی
از روی زیرکی دیگران را فریب دادی و با حیله، همهچیز را پنهان و وارونه جلوه دادی.
چو آن گربه که دُنبه از سر شام / همی وَر دارد و ورمالد از بام
مانند گربهای که دنبه را از سر سفره میرباید و از بام فرار میکند، دست به کاری پنهانی زده و گریختهای.
کنون ترسی که گر سوی من آیی / کنی با من چو سابق آشنایی
اکنون میترسی که اگر نزد من بیایی و مانند گذشته با من صمیمی شوی، رازت آشکار شود.
مَنَت آن دنبه از دندان بگیرم / خیالت غیر از اینه من بمیرم؟
من آنچه را پنهانی به دست آوردهای از چنگت بیرون میکشم؛ آیا تصور میکنی جز این است و من از این کار دست میکشم؟
توی میخواهی بگویی دیر جوشی / به من هم هیزم تر میفروشی
میخواهی وانمود کنی که دیر با دیگران صمیمی میشوی، اما در برابر من هم بهانه میآوری و فریبم میدهی.
تو ما را بس که صاف و ساده دانی / فلان .ون را برادرزاده خوانی
ما را آنقدر سادهلوح میپنداری که هر شخص بیارزشی را برادرزادهٔ خود معرفی میکنی.
چرا هر جا که یک بی ریش باشد / تو را فیالفور قوم و خویش باشد
چرا هر جا مرد جوان و بیریشی میبینی، فوراً او را از خویشاوندان خود معرفی میکنی؟
چرا در رویِ یک خویشِ تو مو نیست / چرا هر کس که خویش توست .ونیست
چرا بر چهرهٔ هیچیک از خویشاوندانت مویی نیست و چرا همهٔ کسانی که خود را خویش تو میخوانند، از همان گروه بدناماند؟
«»
تفسیر کلی
شاعر در این بخش با لحنی سرزنشآمیز و طنزآلود، مخاطبی نامرد و بیوفا را خطاب قرار میدهد که از دوستان خود دوری کرده و نمیخواهد هیچکس از جای او باخبر شود. تعبیرهایی مانند «باغ خونی» و «نشان جای پا» فضایی رازآلود و تلخ میسازند و پنهانکاری و گریز او را برجسته میکنند. گوینده حتی حضور گذرا و بیاثر مخاطب در شهر را نیز انکار میکند، زیرا او چنان از مردم فاصله گرفته که اثری از خود باقی نمیگذارد. در مجموع، این ابیات نکوهشی از بیوفایی، انزوا و گسستن پیوندهای انسانی است.



