برو عارف که اینجا خبط کردی

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 3
(1)
برو عارف که اینجا خبط کردی
مر این اندیشه را بی ربط کردی
برو عارف که ایرج پاکباز است
از این .ونها و .سها بی نیاز است
من ار صیاد باشم صید کم نیست
همانا حاجت صید حرم نیست
شکارِ من در اتلال بلندست
نه عبدی کاهوی سر در کمندست
درست است اینکه طفلان گیج و گولند
سفیه و ساده و سهلالقبولند
توان با یک تبسم گولشان زد
گهی با پول و گه بیپولشان زد
ولی من جان عارف غیر آنم
که نامردی کنم با دوستانم
تو یک .ون آوری از فرسنگها راه
من آن را قُر زنم؟ استغفرالله
برو مرد عزیز این سوءظن چیست
جنون است اینکه داری سوءظن نیست
من ار چشمم بدین غایت بوَد شور
همانا سازدش چشمآفرین کور
اگر میآمد او در خانه ی من
معزز بود چون دردانه ی من
بود مهمان همیشه دلخوش اینجا
نباشد مسجد مهمان کش اینجا
من و با دوستان نادوستداری
تو مخلص را از این دونان شماری؟
تو حق داری که گیرد خشمت از من
که ترسیده از اول چشمت از من
نمی دانی که ایرج پیر گشته است
اگر چیزی ازو دیدی گذشته است
گرفتم .ون کنم، من حالتم کو
برای کوه کندن آلتم کو
اگر .ون زیر دست و پا بریزد
به جان تو که .یرم برنخیزد
بسان جوجه ی از بیضه جَسته
شود سر تا نموده راست خَسته
دوباره گردنش بر سینه چسبد
نهد سر روی بال خویش و خُسبَد
اگر گاهی نگیرد بول پیشم
نیاید یادی از احلیل خویشم
پس از پرواز باز تیز چنگم
به کف یک تسمه باشد با دوزنگم
چنان چسبیده احلیلم به خایه
که طفل منفطم بر ثَدیِ دایه
مرا ..ن فیالمثل چاه خرابی
کنارش دلوی و کوته طنابی !
واژگان دشوار : 1-واژگانی که با نقطه چین نشان داده ایم، دور از اخلاق هستند. به ناچار آنها را ننوشتیم.
معنی بیتهای شعر
برو عارف که اینجا خبط کردی / مر این اندیشه را بیربط کردی
ای عارف، برو؛ زیرا در اینجا اشتباه کردهای و دربارهٔ این موضوع، سخنی بیجا و نامربوط گفتهای.
برو عارف که ایرج پاکباز است / از این .ونها و .سها بینیاز است
برو عارف؛ زیرا ایرج مردی پاکدل و بیطمع است و به اینگونه امور و اشخاص نیاز ندارد.
من ار صیاد باشم صید کم نیست / همانا حاجت صید حرم نیست
اگر من شکارچی باشم، شکار فراوان است و نیازی ندارم که برای شکار، به حریم و جایگاه خاصی دستدرازی کنم.
شکارِ من در اتلال بلندست / نه عبدی کاهوی سر در کمندست
شکار من در جایگاههای بلند و ارزشمند است، نه آهوی رام و بیپناهی که گرفتار کمند شده باشد.
درست است اینکه طفلان گیج و گولند / سفیه و ساده و سهلالقبولند
درست است که کودکان نادان و سادهاند و هر سخنی را زود باور میکنند.
توان با یک تبسم گولشان زد / گهی با پول و گه بیپولشان زد
میتوان آنان را با یک لبخند فریب داد و گاهی با پول و گاهی بدون پول، به خواستهای وادار کرد.
ولی من جان عارف غیر آنم / که نامردی کنم با دوستانم
اما من، ای عارف، چنین آدمی نیستم که با دوستان خود نامردی و ناجوانمردی کنم.
تو یک .ون آوری از فرسنگها راه / من آن را قُر زنم؟ استغفرالله
تو شخصی را از راهی دور بیاوری و من با او رفتاری ناپسند داشته باشم؟ پناه بر خدا، هرگز چنین نمیکنم.
برو مرد عزیز این سوءظن چیست / جنون است اینکه داری سوءظن نیست
ای مرد عزیز، این بدگمانی چیست؟ چنین سوءظنی نشانهٔ دیوانگی است.
من ار چشمم بدین غایت بوَد شور / همانا سازدش چشمآفرین کور
اگر چشم من تا این اندازه هوسران و ناپاک بود، خداوندی که چشم را آفریده است، آن را کور میکرد.
اگر میآمد او در خانهٔ من / معزز بود چون دردانهٔ من
اگر او به خانهٔ من میآمد، مانند عزیزترین فرد خانوادهام با احترام و گرامیداشت از او پذیرایی میکردم.
بود مهمان همیشه دلخوش اینجا / نباشد مسجد مهمانکش اینجا
مهمان در این خانه همیشه آسوده و خوشحال است؛ اینجا جایی نیست که مهمان در آن احساس ناامنی کند یا آزاری ببیند.
من و با دوستان نادوستداری / تو مخلص را از این دونان شماری؟
آیا مرا که با دوستانم بدرفتاری نمیکنم، در شمار این فرومایگان میدانی؟
تو حق داری که گیرد خشمت از من / که ترسیده از اول چشمت از من
حق داری که از من خشمگین شوی؛ زیرا از همان آغاز، نگاه و داوریات نسبت به من همراه با ترس و بدگمانی بوده است.
نمیدانی که ایرج پیر گشته است / اگر چیزی ازو دیدی گذشته است
نمیدانی که ایرج پیر شده است؛ اگر زمانی از او کاری یا رفتاری دیدهای، مربوط به گذشته بوده است.
گرفتم .ون کنم، من حالتم کو / برای کوه کندن آلتم کو
حتی اگر فرض کنیم بخواهم چنین کار ناپسندی انجام دهم، دیگر توان و ابزار آن را ندارم؛ من مانند گذشته نیرومند نیستم.
اگر .ون زیر دست و پا بریزد / به جان تو که .یرم برنخیزد
اگر آن عضو بر اثر پیری و ناتوانی زیر دستوپا بیفتد، به جان تو سوگند که دیگر توان برخاستن و کار کردن نخواهد داشت.
بسان جوجهٔ از بیضه جسته / شود سر تا نموده راست خَسته
مانند جوجهای که تازه از تخم بیرون آمده است، سرش را راست میکند، اما خیلی زود خسته و ناتوان میشود.
دوباره گردنش بر سینه چسبد / نهد سر روی بال خویش و خُسبد
سپس دوباره گردنش روی سینه خم میشود و سرش را بر بال خود میگذارد و به خواب میرود.
اگر گاهی نگیرد بول پیشم / نیاید یادی از احلیل خویشم
اگر گاهی دچار بیاختیاری ادرار نشوم، دیگر اصلاً به اندام جنسی خود توجهی ندارم و یادی از آن نمیکنم.
پس از پرواز باز تیز چنگم / به کف یک تسمه باشد با دوزنگم
پس از آنکه شور و توان جوانیام از میان رفته است، در دستم فقط عضوی ناتوان و بیرمق باقی مانده است.
چنان چسبیده احلیلم به خایه / که طفل منفطم بر ثَدیِ دایه
اندام جنسیام چنان بیتحرک و چسبیده به بدن است که گویی کودکی از شیر گرفتهشده، هنوز به پستان دایه چسبیده است.
مرا ..ن فیالمثل چاه خرابی / کنارش دلوی و کوته طنابی!
اگر بخواهم خود را به چاهی ویران تشبیه کنم، مانند چاهی هستم که در کنارش دلو و طنابی کوتاه و ناکارآمد افتاده است.
تفسیر کلی
شاعر در این بخش با لحنی تند و طنزآمیز، عارف را به سبب اندیشه و داوری نادرست سرزنش میکند و خود را از این اتهامها و برداشتهای بیاساس بینیاز میداند. ایرج با تأکید بر پاکبازی و استقلال خویش، نشان میدهد که شأن و هدف او فراتر از دلبستن به امور پست و پیشپاافتاده است. تصویر «صیاد» و «شکار» نمادی از بلندپروازی شاعر و تفاوت میان خواستههای والا و تمایلات معمولی است. در مجموع، این ابیات آمیزهای از هجو، خودستایی و دفاع از شخصیت شاعر در برابر مخالفان را به نمایش میگذارد.



