سرِ راه حکیمی فحل و دانا

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 10
سرِ راه حکیمی فحل و دانا
شنیدم داشت یک دیوانه ماوا
بُد آن دیوانه را با عاقلان جنگ
سر و کارش همیشه بود با سنگ
ولی چشمش که بر دانا فتادی
بر او از مهر لبخندی گشادی
از این رفتار او دانا برآشفت
در اندیشه شد و با خویشتن گفت
یقیناً از جنون در من نشان است
که این دیوانه با من مهربان است
همانا بایدم کردن مداوا
که تا زایل شود جنسیّت از ما
یقیناً بنده هم گمراه گشتم
که عارف جوی و عارف خواه گشتم
بود ناچار میل جنس بر جنس
مُولیتر میل میورزد به هِنسِنس
مگو عارف پرستیدن چه شیوست
که در جنگل سبیکه جز میوهست
معنی بیتهای شعر
سرِ راه حکیمی فحل و دانا / شنیدم داشت یک دیوانه ماوا
شنیدم که در کنار راه، دیوانهای در نزدیکی خانه یا جایگاهِ حکیمی بزرگ و دانا زندگی میکرد.
بُد آن دیوانه را با عاقلان جنگ / سر و کارش همیشه بود با سنگ
آن دیوانه با خردمندان سرِ ناسازگاری داشت و همیشه با سنگ و سنگپرانی سروکارش بود.
ولی چشمش که بر دانا فتادی / بر او از مهر لبخندی گشادی
اما هرگاه چشمش به آن مرد دانا میافتاد، با محبت به او لبخند میزد.
از این رفتار او دانا برآشفت / در اندیشه شد و با خویشتن گفت
حکیم از این رفتار شگفتانگیز ناراحت و متعجب شد و با خود اندیشید.
یقیناً از جنون در من نشان است / که این دیوانه با من مهربان است
حتماً در من نشانهای از دیوانگی وجود دارد که این دیوانه با من مهربانی میکند.
همانا بایدم کردن مداوا / که تا زایل شود جنسیّت از ما
پس باید خود را درمان کنم تا این میل و گرایش جنسی از وجودم برطرف شود.
یقیناً بنده هم گمراه گشتم / که عارف جوی و عارف خواه گشتم
حتماً من نیز گمراه شدهام؛ زیرا به جستوجوی عارف افتادهام و خواهان عارف شدهام.
بود ناچار میل جنس بر جنس / مُولیتر میل میورزد به هِنسِنس
ظاهراً هر جنس به همجنس خود گرایش پیدا میکند؛ همانگونه که «مولیتر» به «هِنسِنس» میل میورزد.
مگو عارف پرستیدن چه شیوست / که در جنگل سبیکه جز میوهست
نگو عارفپرستی چه شیوه و رسمی است؛ زیرا در جنگل سبیکه چیزی جز میوه وجود ندارد.
«»
تفسیر کلی
این بخش از شعر با تقابل میان «دیوانه» و «حکیم دانا»، مرز میان خرد ظاهری و حقیقت درونی را به پرسش میگیرد. دیوانه با عاقلان سر ستیز دارد و با سنگ پاسخ میدهد، اما در برابر دانا رفتاری مهرآمیز و همراه با لبخند نشان میدهد. این رفتار متناقض، حکیم را به حیرت و اندیشه وامیدارد و زمینه را برای آشکار شدن معنایی پنهان فراهم میکند. ایرج میرزا با زبانی طنزآمیز نشان میدهد که گاه دیوانگی ظاهری میتواند نشانه تشخیص و شناختی عمیقتر از عقل متعارف باشد.



