حجاب زن که نادان شد چنین است

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 7
حجاب زن که نادان شد چنین است
زن مستوره ی محجوبه این است
به .س دادن همانا وقع نگذاشت
که با روگیری الفت بیشتر داشت
بلی شرم و حیا در چشم باشد
چو بستی چشم باقی پشم باشد
اگر زن را بیاموزند ناموس
زند بیپرده بر بام فلک کوس
به مستوری اگر پی بُرده باشد
همانا بهتر که خود بیپَرده باشد
برون آیند و با مردان بجوشند
به تهذیب خصال خود بکوشند
چو زن تعلیم دید و دانش آموخت
رواق جان به نور بینش افروخت
به هیچ افسون ز عصمت برنگردد
به دریا گر بیفتد تر نگردد
چو خور بر عالمی پرتو فشانَد
ولی خود از تعرض دور مانَد
زن رفته کُلِز دیده فا کُولتِه
اگر آید به پیشِ تو دِکُولتِه
چو در وی عفت و آزرم بینی
تو هم در وی به چشم شرم بینی
تمنای غلط از وی محال است
خیال بد در او کردن خیال است
برو ای مرد فکر زندگی کن
نیی خر، ترک این خر بندگی کن
برون کن از سرِ نحست خرافات
بجنب از جا که فی التاخیر آفات
گرفتم من که این دنیا بهشت است
بهشتی حور در لفافه زشت است
اگر زن نیست، عشق اندر میان نیست
جهان بی عشق اگر باشد جهان نیست
به قربانت مگر سیری؟ پیازی؟
که توی بقچه و چادر نمازی؟
تو مرآت جمال ذوالجلالی
چرا مانند شلغم در جَوالی
سر و ته بسته چون در کوچه آیی
تو خانم جان نه، بادمجان مایی
بدان خوبی در این چادر کریهی
به هر چیزی به جز انسان شبیهی
کجا فرمود پیغمبر به قرآن
که باید زن شود غول بیابان
کدام است آن حدیث و آن خبر کو
که باید زن کند خود را چو لولو
تو باید زینت از مردان بپوشی
نه بر مردان کنی زینت فروشی
چنین کز پای تا سر در حریری
زنی آتش به جان، آتش نگیری !
به پا پوتین و در سر چادر فاق
نمایی طاقت بیطاقتان طاق
بیندازی گل و گلزار بیرون
ز کیف و دستکش دلها کنی خون
شود محشر که خانم رو گرفته
تعالی الله از آن رو کو گرفته
پیمبر آنچه فرمودست آن کن
نه زینت فاش و نه صورت نهان کن
حجاب دست و صورت خود یقین است
که ضدّ نصّ قرآن مبین است
به عصمت نیست مربوط این طریقه
چه ربطی گوز دارد با شقیقه؟
مگر نه در دهات و بین ایلات
همه رو باز باشند آن جمیلات
چرا بی عصمتی در کارشان نیست؟
رواج عشوه در بازارشان نیست؟
زنان در شهرها چادر نشینند
ولی چادر نشینان غیر اینند
در اقطار دگر زن یار مرد است
در این محنت سرا سربار مرد است
به هر جا زن بوَد هم پیشه با مرد
در اینجا مرد باید جان کَنَد فرد
تو ای با مشک و گل همسنگ و همرنگ
نمیگردد در این چادر دلت تنگ؟
نه آخر غنچه در سیر تکامل
شود از پرده بیرون تا شود گل
تو هم دستی بزن این پرده بردار
کمال خود به عالم کن نمودار
تو هم این پرده از رخ دور میکن
در و دیوار را پر نور میکن
فدای آن سر و آن سینه ی باز
که هم عصمت در او جمع است هم ناز
معنی شعر
حجاب زن که نادان شد چنین است / زن مستوره ی محجوبه این است
حجاب زن نادان چنین شکلی دارد؛ این است زنِ پوشیده و محجوب.
به .س دادن همانا وقع نگذاشت / که با روگیری الفت بیشتر داشت
به … دادن توجهی نکرد، زیرا با پوشاندن صورت و روگیری خو گرفته بود.
بلی شرم و حیا در چشم باشد / چو بستی چشم باقی پشم باشد
آری، شرم و حیا باید در نگاه و چشم انسان باشد؛ وقتی چشم را میبندی، دیگر چیزی جز پوششی بیمعنا باقی نمیماند.
اگر زن را بیاموزند ناموس / زند بیپرده بر بام فلک کوس
اگر به زن آموزش و تربیت شایسته بدهند، با سربلندی و آشکارا ارزش و پاکدامنی خود را به جهانیان نشان میدهد.
به مستوری اگر پی بُرده باشد / همانا بهتر که خود بیپَرده باشد
اگر زن به معنای واقعی پوشیدگی و پاکدامنی پی برده باشد، بهتر است که از پوشش ظاهری افراطی بینیاز باشد.
برون آیند و با مردان بجوشند / به تهذیب خصال خود بکوشند
زنان باید وارد جامعه شوند و با مردان همکاری و معاشرت داشته باشند و برای پرورش اخلاق و صفات نیک خود بکوشند.
چو زن تعلیم دید و دانش آموخت / رواق جان به نور بینش افروخت
وقتی زن آموزش ببیند و دانش بیاموزد، جان و درون خود را با نور آگاهی روشن میکند.
به هیچ افسون ز عصمت برنگردد / به دریا گر بیفتد تر نگردد
چنین زنی با هیچ فریبی از پاکدامنی بازنمیگردد؛ حتی اگر دریا بیفتد، آلوده و خیس نمیشود.
چو خور بر عالمی پرتو فشانَد / ولی خود از تعرض دور مانَد
او مانند خورشید بر جهان نور میافشاند، اما خود از دستاندازی و تعرض دیگران در امان میماند.
زن رفته کُلِز دیده فا کُولتِه / اگر آید به پیشِ تو دِکُولتِه
این مصراعها بهسبب کاربرد واژهها و عبارتهای نامأنوس، معنای روشنی ندارند.
چو در وی عفت و آزرم بینی / تو هم در وی به چشم شرم بینی
وقتی در او پاکدامنی و شرم ببینی، تو نیز با نگاه احترام و حیا به او مینگری.
تمنای غلط از وی محال است / خیال بد در او کردن خیال است
داشتن خواستهای نادرست از چنین زنی محال است و بدگمان شدن درباره او تنها خیالی بیاساس است.
برو ای مرد فکر زندگی کن / نیی خر، ترک این خر بندگی کن
ای مرد، به زندگی و آینده بیندیش؛ خر نیستی، پس این بندگی و نادانی را ترک کن.
برون کن از سرِ نحست خرافات / بجنب از جا که فی التاخیر آفات
خرافات را از ذهن بدشگون خود بیرون کن و حرکت کن، زیرا در تأخیر و درنگ، آسیبها و زیانهاست.
گرفتم من که این دنیا بهشت است / بهشتی حور در لفافه زشت است
فرض کنیم این دنیا بهشت باشد؛ اما حوریِ بهشتی در پوششی زشت و نامناسب، دیگر جلوهای زیبا ندارد.
اگر زن نیست، عشق اندر میان نیست / جهان بی عشق اگر باشد جهان نیست
اگر زن نباشد، عشقی نیز وجود نخواهد داشت؛ و جهانی که عشق در آن نباشد، شایسته نام جهان نیست.
به قربانت مگر سیری؟ پیازی؟ / که توی بقچه و چادر نمازی؟
فدایت شوم، مگر پیازی که در بقچه و چادر نماز پیچیده شدهای؟
تو مرآت جمال ذوالجلالی / چرا مانند شلغم در جَوالی
تو آینه زیبایی خداوندی؛ چرا باید مانند شلغم در گونی پیچیده و پنهان باشی؟
سر و ته بسته چون در کوچه آیی / تو خانم جان نه، بادمجان مایی
وقتی سر و بدنت پوشیده و بسته وارد کوچه میشوی، دیگر مانند بانویی محترم نیستی، بلکه شبیه بادمجانی پیچیدهشدهای.
بدان خوبی در این چادر کریهی / به هر چیزی به جز انسان شبیهی
بدان که در این چادر زشت، هرچقدر هم زیبا باشی، به هر چیزی جز انسان شباهت پیدا میکنی.
کجا فرمود پیغمبر به قرآن / که باید زن شود غول بیابان
پیامبر در کجای قرآن فرموده است که زن باید به موجودی ترسناک و بیشکل مانند غول بیابان تبدیل شود؟
کدام است آن حدیث و آن خبر کو / که باید زن کند خود را چو لولو
آن حدیث و روایتی که میگوید زن باید خود را مانند موجودی ترسناک و بدچهره سازد، کدام است؟
تو باید زینت از مردان بپوشی / نه بر مردان کنی زینت فروشی
تو باید زینت خود را از نگاه مردان بپوشانی، نه اینکه با زینتنمایی برای مردان جلوهفروشی کنی.
چنین کز پای تا سر در حریری / زنی آتش به جان، آتش نگیری !
چنان سراپا در لباس حریر و زینت باشی که در دلها آتش بیفکنی، بیآنکه خود گرفتار آتش و آسیب شوی.
به پا پوتین و در سر چادر فاق / نمایی طاقت بیطاقتان طاق
با پوتین بر پا و چادری نامتناسب بر سر، صبر و تحمل بیتحملان را نیز به پایان میرسانی.
بیندازی گل و گلزار بیرون / ز کیف و دستکش دلها کنی خون
زیبایی و گلوگلزار را کنار میگذاری و با کیف و دستکش، دلها را آزرده و خونین میکنی.
شود محشر که خانم رو گرفته / تعالی الله از آن رو کو گرفته
وقتی بانویی صورتش را میپوشاند، غوغایی برپا میشود؛ خداوند از چنین چهره پوشیدهای برتر و منزه است.
پیمبر آنچه فرمودست آن کن / نه زینت فاش و نه صورت نهان کن
آنچه پیامبر فرموده انجام بده؛ نه زینت خود را آشکار کن و نه صورتت را پنهان ساز.
حجاب دست و صورت خود یقین است / که ضدّ نصّ قرآن مبین است
پوشاندن دست و صورت، به یقین، برخلاف تصریح روشن قرآن است.
به عصمت نیست مربوط این طریقه / چه ربطی گوز دارد با شقیقه؟
این روش ارتباطی با پاکدامنی ندارد؛ همانگونه که گوز هیچ ارتباطی با شقیقه ندارد.
مگر نه در دهات و بین ایلات / همه رو باز باشند آن جمیلات
مگر در روستاها و میان عشایر، زنان زیبا با صورتهای باز زندگی نمیکنند؟
چرا بی عصمتی در کارشان نیست؟ / رواج عشوه در بازارشان نیست؟
پس چرا در میان آنان بیعفتی وجود ندارد و عشوهگری در جامعهشان رواج نیافته است؟
زنان در شهرها چادر نشینند / ولی چادر نشینان غیر اینند
زنان شهرنشین چادر بر سر میکنند، اما زنان چادرنشین و روستانشین شیوهای متفاوت دارند.
در اقطار دگر زن یار مرد است / در این محنت سرا سربار مرد است
در سرزمینهای دیگر، زن یاور و همراه مرد است؛ اما در این سرزمین رنج، سربار مرد به شمار میآید.
به هر جا زن بوَد هم پیشه با مرد / در اینجا مرد باید جان کَنَد فرد
هرجا زن همکار و همپیشه مرد باشد، زندگی بهتر میشود؛ اما در اینجا مرد باید بهتنهایی سختی بکشد.
تو ای با مشک و گل همسنگ و همرنگ / نمیگردد در این چادر دلت تنگ؟
ای زنی که همسنگ و همرنگ مشک و گل هستی، آیا در این چادر تنگ و دلگیر نمیشوی؟
نه آخر غنچه در سیر تکامل / شود از پرده بیرون تا شود گل
مگر نه اینکه غنچه در مسیر رشد و تکامل از پرده بیرون میآید تا به گل تبدیل شود؟
تو هم دستی بزن این پرده بردار / کمال خود به عالم کن نمودار
تو نیز تلاش کن و این پرده را کنار بزن تا کمال و توانایی خود را به جهان نشان دهی.
تو هم این پرده از رخ دور میکن / در و دیوار را پر نور میکن
تو نیز این پرده را از چهره دور کن و فضای خانه و جهان پیرامونت را روشن ساز.
فدای آن سر و آن سینه ی باز / که هم عصمت در او جمع است هم ناز
فدای آن سر و سینه آشکار که در عین زیبایی و دلربایی، پاکدامنی را نیز در خود جمع کرده است.
تفسیر کلی
این شعر میان حجاب ظاهری و شرم و حیای درونی تمایز میگذارد و تأکید میکند که ارزش و پاکدامنی زن تنها با پوشاندن چهره و بدن سنجیده نمیشود. شاعر، حیا را امری مربوط به نگاه و رفتار میداند و هشدار میدهد که بستن چشم یا تحمیل ظاهر، جایگزین تربیت و فضیلت واقعی نیست. در ادامه، آموزش و آگاهی زن را سبب سربلندی و توانمندی او معرفی میکند. بیت پایانی نیز با لحنی paradoxical نشان میدهد که اگر «مستوری» صرفاً به پوشش ظاهری محدود شود، بیپردهبودنِ آگاهانه و شرافتمندانه از آن برتر است.



