کسی گفت عزت به مال اندر است

سعدی-قطعه شماره 24
کسی گفت عزت به مال اندر است
که دنیا و دین را درم یاور است
چه مردی کند زور بازوی جاه
که بیمال سلطان بیلشکر است
تهیدست با هیبت و بانگ و نام
زن زشتروی نکو چادر است
بدان مرغ ماند که بر جسم او
پر و ریش بسیار و خود لاغر است
دگر کس نگر تا جوابش چه داد
بجا هست اگر آدمی سرور است
مذلّت برد مرد مجهول نام
وگر خود به مال آستانش زر است
خداوند را جاه باید نه مال
وگر مال خواهی به جاه اندر است
اگر راست خواهی ز سعدی شنو
قناعت از این هر دو نیکوتر است
مقدمه و فضای کلی
این قطعه از سعدی به نقش مال و ثروت در کسب عزت و قدرت اجتماعی میپردازد. شاعر از زبان گویندهای بیان میکند که در جهان مادی، توان مالی پشتیبان دین، دنیا و اقتدار انسان است. فضای شعر اندرزگونه و واقعگرایانه است و پیوند میان ثروت، قدرت و جایگاه اجتماعی را برجسته میسازد.
معنی بیتهای شعر
کسی گفت عزت به مال اندر است / که دنیا و دین را درم یاور است
کسی گفت عزت و سربلندی در داشتن مال است، زیرا پول یاور انسان در امور دنیوی و دینی است.
چه مردی کند زور بازوی جاه / که بیمال سلطان بیلشکر است
جاه و مقام بدون مال چه توان و قدرتی دارد؟ زیرا پادشاهِ بیمال مانند فرمانروایی بیسپاه است.
تهیدست با هیبت و بانگ و نام / زن زشتروی نکو چادر است
آدم تهیدست، هرچند شکوه و آوازه داشته باشد، مانند زشترویی است که چادر زیبا بر سر کرده باشد؛ ظاهر آراسته، عیب درونی او را نمیپوشاند.
بدان مرغ ماند که بر جسم او / پر و ریش بسیار و خود لاغر است
چنین کسی مانند پرندهای است که پر و بال فراوان دارد، اما خودش لاغر و ناتوان است.
دگر کس نگر تا جوابش چه داد / بجا هست اگر آدمی سرور است
ببین شخص دیگری در پاسخ او چه گفت: اگر انسان به سبب شایستگی و بزرگواری سرور و برتر باشد، این امر سزاوار و درست است.
مذلّت برد مرد مجهول نام / وگر خود به مال آستانش زر است
کسی که نام و اعتبار ندارد، خوار و ذلیل میشود؛ حتی اگر در آستانهاش زر و مال فراوان باشد.
خداوند را جاه باید نه مال / وگر مال خواهی به جاه اندر است
برای صاحب مقام، آنچه لازم است اعتبار و منزلت است، نه صرفاً مال؛ و اگر مال میخواهی، باید آن را در سایه جاه و مقام بجویی.
اگر راست خواهی ز سعدی شنو / قناعت از این هر دو نیکوتر است
اگر حقیقت را میخواهی، از سعدی بشنو که قناعت از هر دو، یعنی مال و جاه، بهتر و ارزشمندتر است.



