به مرگ خواجه فلان هیچ گم نگشت جهان

سعدی-قطعه شماره 172
به مرگ خواجه فلان هیچ گم نگشت جهان
که قائم است مقامش نتیجه ی قابل
نگویمت که در او دانش است یا فضلی
که نیست در همه آفاق مثل او فاضل
امید هست که او نیز چون به در میرد
به نیکنامی و مقصود همگنان حاصل
معنی بیتهای شعر
به مرگ خواجه فلان هیچ گم نگشت جهان / که قائم است مقامش نتیجه ی قابل
با مرگ آن بزرگوار، جهان چیزی را از دست نداد؛ زیرا جانشینی شایسته و سزاوار دارد که جایگاه او را حفظ میکند.
نگویمت که در او دانش است یا فضلی / که نیست در همه آفاق مثل او فاضل
نمیگویم که او تنها دانشمند یا صاحب فضیلت است، بلکه در سراسر جهان دانشمندی مانند او وجود ندارد.
امید هست که او نیز چون به در میرد / به نیکنامی و مقصود همگنان حاصل
امید است که او نیز هنگامی که از دنیا برود، با نیکنامی از جهان برود و آرزو و مقصود همگان درباره جانشینی شایسته برآورده شود.
پیام و مفهوم اصلی
این قطعه با لحنی طنزآمیز و کنایهآلود، جانشینیِ شایستگانِ واقعی را در برابر انتقال مقام و منصب به فرزندان و وابستگان نقد میکند؛ سعدی با ستایش اغراقآمیزِ خواجه و جانشین او، ریاکاری در مدح قدرتمندان و بیاعتنایی به دانش و فضیلت حقیقی را برملا میسازد و در پایان، با اشارهای کنایی نشان میدهد که مرگ چنین صاحبان منصبی نهتنها زیانی برای جامعه ندارد، بلکه آرزوی مردم و همگان است.



