حقیقت است که دانا سرای عاریتی

سعدی-قطعه شماره 127
حقیقت است که دانا سرای عاریتی
ز بهر هشتن و پرداختن نفرماید
من این مقام نه از بهر آن بنا کردم
که پنج روز بقا اعتماد را شاید
خلاف عهد زمان بیخلاف معلوم است
که هیچ نوع نبخشد که باز نرباید
بلی به نیت آن تا چو رخت بربندم
به جای من دگری همچنین بیاساید
از این قدر نگریزد که مرغ و ماهی را
به قدر خویش حقیر آشیانهای باید
سرای دام همای است نیکبختان را
بود که در همه عمرت یکی به دام آید
بسا کسا که گرش در به روی بگشایی
سعادت ابدت در به روی بگشاید
حلال نیست که صورت کنند بر دیوار
که رد شرع بود زو خلل بیفزاید
همین نصیحت سعدی به آب زر بنویس
که خانه را کس از این خوبتر نیاراید
معنی بیتهای شعر
حقیقت است که دانا سرای عاریتی / ز بهر هشتن و پرداختن نفرماید
درست است که انسان دانا خانهای موقتی را برای ساختن و آراستن بنا نمیکند.
من این مقام نه از بهر آن بنا کردم / که پنج روز بقا اعتماد را شاید
من این جایگاه را برای ماندگاری چندروزه و دلبستن به آن بنا نکردهام.
خلاف عهد زمان بیخلاف معلوم است / که هیچ نوع نبخشد که باز نرباید
بیتردید بیوفایی روزگار آشکار است؛ زیرا زمان چیزی را نمیبخشد مگر آنکه دوباره آن را بازستاند.
بلی به نیت آن تا چو رخت بربندم / به جای من دگری همچنین بیاساید
آری، این خانه را با این نیت ساختم که وقتی از دنیا رفتم، دیگری نیز در جای من در آن آسایش یابد.
از این قدر نگریزد که مرغ و ماهی را / به قدر خویش حقیر آشیانهای باید
نباید از داشتن خانهای کوچک شرم کرد؛ زیرا هر پرنده و ماهی نیز به اندازه خویش به پناهگاهی نیاز دارد.
سرای دام همای است نیکبختان را / بود که در همه عمرت یکی به دام آید
خانه برای نیکبختان مانند دام همای سعادت است؛ شاید در تمام عمر یکبار بخت به سراغت بیاید.
بسا کسا که گرش در به روی بگشایی / سعادت ابدت در به روی بگشاید
چه بسیار کسانی که اگر در خانه را به رویشان بگشایی، درِ سعادت جاودانه را به روی تو میگشایند.
حلال نیست که صورت کنند بر دیوار / که رد شرع بود زو خلل بیفزاید
نقاشی کردن تصویر بر دیوار روا نیست، زیرا با حکم شرع مخالفت دارد و موجب افزایش تباهی میشود.
همین نصیحت سعدی به آب زر بنویس / که خانه را کس از این خوبتر نیاراید
این پند سعدی را بسیار ارزشمند بدان و با آب زر بنویس: هیچکس خانه را بهتر از این نمیآراید.
تفسیر کلی
سعدی در این قطعه بیاعتباری و گذرا بودن جهان را یادآور میشود و میگوید انسان دانا دل به سرای عاریتی و ماندگار نبودن آن نمیبندد. او بنا کردن این جایگاه را نه برای اقامت همیشگی، بلکه برای بهرهمندی کوتاهمدت و فراهم کردن آسایش آیندگان میداند. شاعر با اشاره به پیمانشکنی روزگار تأکید میکند که زمان هیچ نعمتی را برای همیشه باقی نمیگذارد و هرچه میبخشد، سرانجام بازمیستاند. بنابراین، ارزش کار انسان در آن است که پس از رفتنش نیز دیگران بتوانند از آثار و کوششهای او بهرهمند شوند.



