خرما نتوان خوردن ازین خار که کشتیم

معنی بیت‌های شعر

خرما نتوان خوردن ازین خار که کشتیم / دیبا نتوان کردن ازین پشم که رشتیم

از خاری که خود کاشته‌ایم نمی‌توان خرما چید؛ و از پشمی که خود رشته‌ایم، جامه‌ای ابریشمی نمی‌توان ساخت. یعنی از کردار بد، نتیجه‌ای نیک به دست نمی‌آید.

بر حرف معاصی خط عذری نکشیدیم / پهلوی کبائر حسناتی ننوشتیم

برای گناهان خود عذری نیاوردیم و در کنار گناهان بزرگ، هیچ کار نیکی ثبت نکردیم.

ما کشتهٔ نفسیم و بس آوخ که برآید / از ما به قیامت که چرا نفس نکشتیم

ما مغلوب نفس و خواهش‌های نفسانی خود شده‌ایم؛ افسوس که در قیامت از ما خواهند پرسید چرا نفس سرکش خود را نکشتیم و مهار نکردیم.

افسوس برین عمر گرانمایه که بگذشت / ما از سر تقصیر و خطا درنگذشتیم

دریغ از این عمر ارزشمند که گذشت، در حالی که ما از گناهان و خطاهای خود دست برنداشتیم و توبه نکردیم.

دنیا که درو مرد خدا گل نسرشتست / نامرد که ماییم چرا دل بسرشتیم

در این دنیا که خداوند، مردان الهی را همچون گل پاک و نیکو سرشته است، ما که مردانگی نداریم چرا دل خود را به دنیا بستیم؟

ایشان چو ملخ در پس زانوی ریاضت / ما مور میان بسته دوان بر در و دشتیم

آنان در راه ریاضت و عبادت چنان کوشایند که گویی ملخ‌وار پیوسته در جنب‌وجوش‌اند؛ اما ما مانند مورچه‌ای هستیم که کمر بسته‌ایم و بیهوده در صحرا و دشت دنیا می‌دویم.

پیری و جوانی پی هم چون شب و روزند / ما شب شد و روز آمد و بیدار نگشتیم

پیری و جوانی مانند شب و روز یکی پس از دیگری می‌آیند؛ جوانی ما به شب پیری تبدیل شد و روز مرگ فرا رسید، اما ما همچنان از غفلت بیدار نشدیم.

واماندگی اندر پس دیوار طبیعت / حیفست دریغا که در صلح بهشتیم

پشت دیوار طبیعت و خواهش‌های مادی درمانده و گرفتار مانده‌ایم؛ دریغ و افسوس که با وجود چنین غفلتی، خود را آسوده و برخوردار از بهشت می‌پنداریم.

چون مرغ برین کنگره تا کی بتوان خواند / یک روز نگه کن که برین کنگره خشتیم

تا کی می‌توان مانند پرنده‌ای بر فراز این کنگره نغمه‌سرایی کرد و شاد بود؟ روزی فرا می‌رسد که بنگر، خود ما به خشتی در همین بنا تبدیل شده‌ایم؛ یعنی مرگ ما را از زندگی جدا می‌کند.

ما را عجب ار پشت و پناهی بود آن روز / کامروز کسی را نه پناهیم و نه پشتیم

اگر در آن روز قیامت پشتیبان و پناهی داشته باشیم، جای شگفتی است؛ زیرا امروز خودمان پناه و یاور هیچ‌کس نیستیم.

کر خواجه شفاعت نکند روز قیامت / شاید که ز مشاطه نرنجیم که زشتیم

اگر خداوند در روز قیامت از ما شفاعت نکند، شاید نباید از آرایشگر گله‌مند شویم؛ زیرا زشتی و تباهی ما از خود ماست، نه از کسی که بخواهد آن را بیاراید.

باشد که عنایت برسد ورنه مپندار / با این عمل دوزخیان کاهل بهشتیم

امید است لطف و عنایت الهی به ما برسد؛ وگرنه با چنین کردار و اعمالی، گمان مبر که از دوزخیان دور و از بهشتیان هستیم.

سعدی مگر از خرمن اقبال بزرگان / یک خوشه ببخشند که ما تخم نکشتیم

ای سعدی، چون خود بذر نیکی نکاشته‌ایم، شاید بزرگان از خرمن سعادت و نیک‌بختی خویش خوشه‌ای به ما ببخشند.