من خود ای ساقی از این شوق که دارم مستم

مقدمه و فضای کلی

این غزل سعدی سرشار از شور عاشقانه و مستی معنوی است؛ شاعر خطاب به ساقی، از شوقی سخن می‌گوید که او را از خود بی‌خود کرده است. فضای شعر آمیخته با سرخوشی، بی‌پروایی و دعوت به بخشندگی است و نگاه محدوداندیشان را در برابر وسعت این تجربه نادیده می‌گیرد.

معنی بیت‌های شعر

من خود ای ساقی از این شوق که دارم مستم / تو به یک جرعه دیگر ببری از دستم

ای ساقی، من خود از شوق و اشتیاقی که دارم مست و بی‌خودم؛ تو نیز با یک جرعهٔ دیگر چنانم کن که اختیار از دست بدهم.

هر چه کوته نظرانند بر ایشان پیمای / که حریفان ز مل و من ز تأمل مستم

برای کوتاه‌نظران از شراب پیمانه کن؛ زیرا یاران من از شراب مست‌اند و من از اندیشیدن و تأمل دربارهٔ عشق و حال خویش سرمست شده‌ام.

به حق مهر و وفایی که میان من و توست / که نه مهر از تو بریدم نه به کس پیوستم

به حق محبت و وفایی که میان من و تو وجود دارد، سوگند می‌خورم که نه از مهر تو دست کشیده‌ام و نه به کسی جز تو دل بسته‌ام.

پیش از آب و گل من در دل من مهر تو بود / با خود آوردم از آن جا نه به خود بربستم

پیش از آنکه پیکر من از آب و گل آفریده شود، عشق تو در سرشت و دل من وجود داشت؛ آن محبت را از عالم ازل با خود آورده‌ام و خود آن را به وجود نیاورده‌ام.

من غلام توام از روی حقیقت لیکن / با وجودت نتوان گفت که من خود هستم

من حقیقتاً بنده و خدمتگزار تو هستم؛ اما تا تو وجود داری، نمی‌توان گفت که من برای خود وجود مستقلی دارم.

دائما عادت من گوشه نشستن بودی / تا تو برخاسته‌ای از طلبت ننشستم

همیشه عادت من گوشه‌نشینی و آرام گرفتن بود؛ اما از زمانی که برای رسیدن به تو برخاسته‌ام، دیگر از کوشش و طلب تو بازننشسته‌ام.

تو ملولی و مرا طاقت تنهایی نیست / تو جفا کردی و من عهد وفا نشکستم

تو از من دلگیر و خسته‌ای، اما من توان تحمل تنهایی را ندارم؛ تو به من ستم و بی‌وفایی کردی، ولی من پیمان وفاداری خود را نشکستم.

سعدیا با تو نگفتم که مرو در پی دل / نروم باز گر این بار که رفتم جستم

ای سعدی، مگر به تو نگفتم که در پی خواهش دل مرو؟ اگر این بار نیز بروم و دل خویش را بجویم، دیگر بازنخواهم گشت.

واژگان دشوار

• ساقی: نوشانندهٔ شراب؛ در شعر، معشوق یا بخشندهٔ لطف و معرفت
• شوق: اشتیاق و علاقهٔ فراوان
• مست: بی‌خود و سرخوش؛ شیفته و ازخودبی‌خبر
• جرعه: مقدار اندکی از نوشیدنی
• از دست بردن: بی‌خود و ناتوان کردن
• کوته‌نظر: کم‌بینش و ناآگاه؛ کسی که دوراندیش نیست
• پیمای: اندازه کن و بنوشان؛ پر کن
• حریف: هم‌نشین و هم‌پیاله
• مُل: شراب
• تأمل: اندیشیدن و درنگ کردن
• مهر: محبت و عشق
• وفا: پایبندی به عهد و دوستی
• بریدن مهر: قطع کردن محبت و دلبستگی
• پیوستن: وابسته و دل‌بسته شدن
• آب و گل: عناصر مادی آفرینش انسان؛ کنایه از آغاز آفرینش
• بربستن: بستن و برقرار کردن؛ در اینجا به اختیار خود ایجاد کردن