غریبان را دل از بهر تو خون است

سعدی -سایر اشعار
شماره 5
غریبان را دل از بهر تو خون است
دل خویشان نمیدانم که چون است
عنان گریه چون شاید گرفتن
که از دست شکیبایی برون است
مگر شاهنشه اندر قلب لشکر
نمیآید که رایت سرنگون است
دگر سبزی نروید بر لب جوی
که باران بیشتر سیلاب خون است
دگر خون سیاووشان بود رنگ
که آب چشمهها عنابگون است
شکیبایی مجوی از جان مهجور
که بار از طاقت مسکین فزون است
سکون در آتش سوزنده گفتم
نشاید کرد و درمان هم سکون است
که دنیا صاحبی بدعهد و خونخوار
زمانه مادری بیمهر و دون است
نه اکنون است بر ما جور ایام
که از دوران آدم تاکنون است
نمیدانم حدیث نامه چون است
همی بینم که عنوانش به خون است
بزرگان چشم و دل در انتظارند
عزیزان وقت و ساعت میشمارند
غلامان دُرّ و گوهر میفشانند
کنیزان دست و ساعد مینگارند
ملک خان و میاق و بدر و ترخان
به رهواران تازی برسوارند
که شاهنشاه عادل سعد بوبکر
به ایوان شهنشاهی درآرند
حرم شادی کنان بر طاق ایوان
که مروارید بر تاجش ببارند
زمین میگفت عیشی خوش گذاریم
از این پس آسمان گفت ارگذارند
امید تاج و تخت خسروی بود
از این غافل که تابوتش درآرند
چه شد پاکیزهرویان حرم را
که بر سر کاه و بر زیور غبارند
نشاید پاره کردن جامه و روی
که مردم تحت امر کردگارند
ولیکن با چنین داغ جگرسوز
نمیشاید که فریادی ندارند
بلی شاید که مهجوران بگریند
روا باشد که مظلومان بزارند
نمیدانم حدیث نامه چون است
همی بینم که عنوانش به خون است
برفت آن گلبن خرم به بادی
دریغی ماند و فریادی و یادی
زمانی چشم عبرتبین بخفتی
گرش سیلاب خون باز ایستادی
چه شاید گفت دوران زمان را
نخواهد پرورید این سفله زادی
نیارد گردش گیتی دگر بار
چنان صاحبدلی فرخنژادی
خردمندان پیشین راست گفتند
مرا خود کاشکی مادر نزادی
نبودی دیدگانم تا ندیدی
چنین آتش که در عالم فتادی
نکوخواهان تصور کرده بودند
که آمد پشت دولت را ملاذی
تن گردنکشش را وقت آن بود
که تاج خسروی بر سر نهادی
چه روز آمد درخت نامبردار
که بستان را بهار و میوه دادی
مگر چشم بدان اندر کمین بود
ببرد از بوستانش تندبادی
نمیدانم حدیث نامه چون است
همی بینم که عنوانش به خون است
پس از مرگ جوانان گل مماناد
پس از گل در چمن بلبل مخواناد
کس اندر زندگانی قیمت دوست
نداند کس چنین قیمت مداناد
به حسرت در زمین رفت آن گل نو
صبا بر استخوانش گل دماناد
به تلخی رفت از دنیای شیرین
زلال کام در حلقش چکاناد
سرآمد روزگار سعد بوبکر
خداوندش به رحمت در رساناد
جزای تشنه مردن در غریبی
شراب از دست پیغمبر ستاناد
در آن عالم خدای از عالم غیب
نثار رحمتش بر سر فشاناد
هر آن کش دل نمیسوزد بدین درد
خدایش هم به این آتش نشاناد
در این گیتی مظفر شاه عادل
محمد نامبردارش بماناد
سعادت پرتو نیکان دهادش
به خوی صالحانش پروراناد
روان سعد را با جان بوبکر
به اوج روح و راحت گستراناد
به کام دوستان و بخت فیروز
بسی دوران دیگر بگذراناد
نمیدانم حدیث نامه چون است
همی بینم که عنوانش به خون است
مقدمه و فضای کلی
این شعر فضایی آکنده از دلتنگی، فراق و اندوه عاشقانه دارد. شاعر از خونشدن دل غریبان در آرزوی معشوق سخن میگوید و حال خویشان را نیز در این دوری نامعلوم میداند. شدت این اندوه چنان است که مهار گریه را ناممکن میسازد.
معنی بیتهای نخستین
غریبان را دل از بهر تو خون است / دل خویشان نمیدانم که چون است
دل بیگانگان از دوری و اندوه تو خون است؛ نمیدانم حال نزدیکان و خویشاوندانت چگونه است.
عنان گریه چون شاید گرفتن / که از دست شکیبایی برون است
چگونه میتوان جلوی گریه را گرفت، وقتی اندوه از توان شکیبایی بیرون رفته است؟
مگر شاهنشه اندر قلب لشکر / نمیآید که رایت سرنگون است
مگر پادشاه در میان سپاه نیست که پرچم او سرنگون شده است؟
دگر سبزی نروید بر لب جوی / که باران بیشتر سیلاب خون است
پس از این، کنار جویبار سبزهای نخواهد رویید، زیرا باران آن بیشتر به سیلاب خون تبدیل شده است.
دگر خون سیاووشان بود رنگ / که آب چشمهها عنابگون است
اکنون رنگ آب چشمهها مانند خون سیاوش، سرخ و به رنگ عناب شده است.
شکیبایی مجوی از جان مهجور / که بار از طاقت مسکین فزون است
از دل دورافتاده و داغدیده انتظار شکیبایی نداشته باش، زیرا این اندوه بیش از توان اوست.
سکون در آتش سوزنده گفتم / نشاید کرد و درمان هم سکون است
گفتم در آتش سوزان نمیتوان آرام ماند، اما درمان این درد نیز جز آرامش و سکوت نیست.
که دنیا صاحبی بدعهد و خونخوار / زمانه مادری بیمهر و دون است
زیرا دنیا سروری پیمانشکن و خونریز دارد و روزگار همچون مادری بیمهر و فرومایه است.
نه اکنون است بر ما جور ایام / که از دوران آدم تاکنون است
ستم روزگار تنها مخصوص امروز ما نیست؛ از زمان آدم تاکنون ادامه داشته است.
نمیدانم حدیث نامه چون است / همی بینم که عنوانش به خون است
نمیدانم محتوای این نامه چگونه است، اما میبینم که عنوان و سرآغاز آن با خون نوشته شده است.
بزرگان چشم و دل در انتظارند / عزیزان وقت و ساعت میشمارند
بزرگان با تمام وجود در انتظارند و عزیزان لحظهشماری میکنند.
غلامان دُرّ و گوهر میفشانند / کنیزان دست و ساعد مینگارند
غلامان گوهر میپراکنند و کنیزان دست و بازوی خود را میآرایند.
ملک خان و میاق و بدر و ترخان / به رهواران تازی برسوارند
ملکخان، میاق، بدر و ترخان بر اسبان تیزرو سوار شدهاند.
که شاهنشاه عادل سعد بوبکر / به ایوان شهنشاهی درآرند
تا شاهنشاه دادگر، سعد ابوبکر، را به ایوان پادشاهی وارد کنند.
حرم شادی کنان بر طاق ایوان / که مروارید بر تاجش ببارند
اهل حرم شادماناند و بر فراز ایوان، مروارید بر تاج شاه میافشانند.
زمین میگفت عیشی خوش گذاریم / از این پس آسمان گفت ارگذارند
زمین میگفت از این پس روزگار خوشی خواهیم داشت، اما آسمان پاسخ داد که اگر روزگار اجازه دهد.
امید تاج و تخت خسروی بود / از این غافل که تابوتش درآرند
همه امید رسیدن او به تاج و تخت پادشاهی را داشتند، بیخبر از اینکه تابوتش را بیرون خواهند آورد.
چه شد پاکیزهرویان حرم را / که بر سر کاه و بر زیور غبارند
با زنان زیباروی حرم چه شده است که به جای زینت و شکوه، بر سرشان کاه و غبار نشسته است؟
نشاید پاره کردن جامه و روی / که مردم تحت امر کردگارند
نباید از شدت سوگ جامه درید و بر صورت خراش انداخت، زیرا همه مردم فرمانبردار اراده خداوندند.
ولیکن با چنین داغ جگرسوز / نمیشاید که فریادی ندارند
اما در برابر چنین داغ سوزناکی نیز نمیتوان انتظار داشت که مردم هیچ فریادی سر ندهند.
بلی شاید که مهجوران بگریند / روا باشد که مظلومان بزارند
آری، شایسته است دورافتادگان بگریند و مظلومان از شدت اندوه زاری کنند.
نمیدانم حدیث نامه چون است / همی بینم که عنوانش به خون است
نمیدانم محتوای این نامه چگونه است، اما میبینم که عنوان و سرآغاز آن با خون نوشته شده است.
برفت آن گلبن خرم به بادی / دریغی ماند و فریادی و یادی
آن بوته گل شاداب با وزش بادی از میان رفت و تنها افسوس، فریاد و خاطرهای از او باقی ماند.
زمانی چشم عبرتبین بخفتی / گرش سیلاب خون باز ایستادی
اگر سیلاب خون از حرکت نمیایستاد، چشم عبرتبین نیز زمانی از دیدن این مصیبت بازمیماند.
چه شاید گفت دوران زمان را / نخواهد پرورید این سفله زادی
در برابر گردش روزگار چه میتوان گفت؟ این روزگار فرومایه دیگر چنین فرزند بزرگواری نخواهد پرورد.
نیارد گردش گیتی دگر بار / چنان صاحبدلی فرخنژادی
گردش جهان بار دیگر انسانی صاحبدل و نیکنژاد مانند او به وجود نخواهد آورد.
خردمندان پیشین راست گفتند / مرا خود کاشکی مادر نزادی
خردمندان گذشته درست گفتهاند؛ ای کاش مادر مرا نمیزایید تا شاهد چنین مصیبتهایی نباشم.
نبودی دیدگانم تا ندیدی / چنین آتش که در عالم فتادی
ای کاش چشم نداشتم تا آتشی را که در جهان افتاده است نمیدیدم.
نکوخواهان تصور کرده بودند / که آمد پشت دولت را ملاذی
خیرخواهان گمان کرده بودند که پناه و تکیهگاهی برای دولت و حکومت پیدا شده است.
تن گردنکشش را وقت آن بود / که تاج خسروی بر سر نهادی
زمان آن رسیده بود که آن بزرگمرد تاج پادشاهی بر سر نهد و به فرمانروایی برسد.
چه روز آمد درخت نامبردار / که بستان را بهار و میوه دادی
چه روز فرخندهای بود هنگامی که آن درخت نامآور شکوفا شد و به باغ بهار و میوه بخشید.
مگر چشم بدان اندر کمین بود / ببرد از بوستانش تندبادی
شاید چشم بد در کمین او بود که ناگهان تندبادی او را از باغ زندگی ربود.
نمیدانم حدیث نامه چون است / همی بینم که عنوانش به خون است
نمیدانم محتوای این نامه چگونه است، اما میبینم که عنوان و سرآغاز آن با خون نوشته شده است.
پس از مرگ جوانان گل مماناد / پس از گل در چمن بلبل مخواناد
پس از مرگ جوانان، گلی در جهان باقی نماند و پس از رفتن گل، بلبلی در چمن آواز نخواند.
کس اندر زندگانی قیمت دوست / نداند کس چنین قیمت مداناد
هیچکس در زمان زندگی ارزش دوست را نمیداند؛ ای کاش کسی چنین بهایی را تجربه نکند.
به حسرت در زمین رفت آن گل نو
آن گل تازه و جوان با حسرت و اندوه از جهان رفت.
معنی بیتهای پایانی
صبا بر استخوانش گل دماناد / به تلخی رفت از دنیای شیرین
امید است نسیم صبا بر استخوانهای او گل بپراکند؛ زیرا او با تلخی از جهان شیرین رفت.
زلال کام در حلقش چکاناد / سرآمد روزگار سعد بوبکر
امید است نوشیدنی گوارا در گلویش ریخته شود؛ زیرا روزگار سعد بوبکر به پایان رسید.
خداوندش به رحمت در رساناد / جزای تشنه مردن در غریبی
خداوند او را به رحمت خویش برساند؛ زیرا پاداش مردن در حال تشنگی و غربت را خواهد یافت.
شراب از دست پیغمبر ستاناد / در آن عالم خدای از عالم غیب
امید است در آن جهان، از دست پیامبر شراب بنوشد و خداوند پنهان، او را مشمول لطف خود سازد.
نثار رحمتش بر سر فشاناد / هر آن کش دل نمیسوزد بدین درد
امید است رحمت خدا بر سر او فرو ریزد؛ و هرکس از این درد دلش نمیسوزد، سزاوار سرزنش است.
خدایش هم به این آتش نشاناد / در این گیتی مظفر شاه عادل
خداوند او را نیز به این آتش گرفتار نکند؛ و در این جهان، شاه عادل و پیروزمند باشد.
محمد نامبردارش بماناد / سعادت پرتو نیکان دهادش
نام محمدِ او جاودان بماند و سعادت، پرتوی از نیکان، نصیبش کند.
به خوی صالحانش پروراناد / روان سعد را با جان بوبکر
او را با خصلتهای صالحان پرورش دهد و روان سعد را با جان بوبکر همراه سازد.
به اوج روح و راحت گستراناد / به کام دوستان و بخت فیروز
روح او را به بلندای آرامش و آسایش برساند و برای دوستانش، با بختی پیروز، خیر و شادی فراهم کند.
بسی دوران دیگر بگذراناد / نمیدانم حدیث نامه چون است
امید است روزگارهای بسیار دیگری را سپری کند؛ اما نمیدانم داستان این نامه و سرگذشت آن چگونه است.
همی بینم که عنوانش به خون است /
میبینم که عنوان و سرآغاز آن با خون نوشته شده است.
نتیجهگیری
این شعر بیانگر اندوه عمیق عاشق و بیتابی او از دوری یار است؛ چنانکه دل غریبان از فراق خونین و اختیار و شکیبایی از دست رفته است.



