نظر دریغ مدار از من ای مه منظور

سعدی-سایر اشعار
شماره 19
نظر دریغ مدار از من ای مه منظور
که مه دریغ نمیدارد از خلایق نور
به چشم نیک نگه کردهام تو را همه وقت
چرا چو چشم بد افتادهام ز روی تو دور
تو را که درد نبوده ست جان من همه عمر
چو دردمند بنالد نداری اش معذور
تن درست چه داند به خواب نوشین در
که شب چگونه به پایان همی برد رنجور
مرا که سحر سخن در همه جهان رفته ست
ز سحر چشم تو بیچاره ماندهام مسحور
دو رسته لؤلؤ منظوم در دهان داری
عبارت لب شیرین چو لؤلؤ منثور
اگر نه وعده ی مومن به آخرت بودی
زمین پارس بهشت است گفتمی و تو حور
تو بر سمندی و بیچارگان اسیر کمند
کنار خانه ی زین بهرهمند و ما مهجور
تو پارسایی و رندی به هم کنی سعدی
میسرت نشود مست باش یا مستور
چنین سوار درین عرصه ی ممالک پارس
ملک چگونه نباشد مظفر و منصور
اجل و اعظم آفاق شمس دولت و دین
که برد گوی نکونامی از ملوک و صدور
معنی بیتهای شعر
نظر دریغ مدار از من ای مه منظور / که مه دریغ نمیدارد از خلایق نور
ای ماهِ مورد نظر، نگاه و عنایتت را از من دریغ مکن؛ زیرا ماه نور خود را از هیچکس دریغ نمیکند.
به چشم نیک نگه کردهام تو را همه وقت / چرا چو چشم بد افتادهام ز روی تو دور
من همیشه با نگاهی نیکو به تو نگریستهام؛ پس چرا مانند کسی که مورد بدگمانی است، از دیدار روی تو دور افتادهام؟
تو را که درد نبوده ست جان من همه عمر / چو دردمند بنالد نداری اش معذور
ای کسی که در تمام عمر دردی نداشتهای، وقتی رنجدیدهای ناله میکند، او را معذور نمیداری و حالش را درنمییابی.
تن درست چه داند به خواب نوشین در / که شب چگونه به پایان همی برد رنجور
آدم سالم و بیدرد چه میداند که شخص بیمار و رنجور شب را با چه دشواری و رنجی به پایان میرساند؟
مرا که سحر سخن در همه جهان رفته ست / ز سحر چشم تو بیچاره ماندهام مسحور
با آنکه سخن جادویی من در سراسر جهان مشهور است، از افسون چشم تو بیچاره شدهام و خودم گرفتار جادوی آن گشتهام.
دو رسته لؤلؤ منظوم در دهان داری / عبارت لب شیرین چو لؤلؤ منثور
در دهانت دو رشته مرواریدِ به نظم کشیده، یعنی دندانهای زیبا، داری و سخن شیرین لبت مانند مرواریدهای پراکنده است.
اگر نه وعده ی مومن به آخرت بودی / زمین پارس بهشت است گفتمی و تو حور
اگر وعده آخرت و بهشت برای مؤمنان نبود، میگفتم سرزمین پارس خود بهشت است و تو نیز حوری آن هستی.
تو بر سمندی و بیچارگان اسیر کمند / کنار خانه ی زین بهرهمند و ما مهجور
تو بر اسبی تیزرو سوار و بیچارگان گرفتار کمند عشق تو هستند؛ تو در کنار خانه زین آسوده و بهرهمند هستی و ما دورافتاده و محروم.
تو پارسایی و رندی به هم کنی سعدی / میسرت نشود مست باش یا مستور
ای سعدی، تو نمیتوانی هم پارسا باشی و هم رند؛ یا باید آشکارا مست و بیپروا باشی یا در پرده و پوشیده بمانی.
چنین سوار درین عرصه ی ممالک پارس / ملک چگونه نباشد مظفر و منصور
با داشتن چنین سواری در میدان سرزمین پارس، چگونه پادشاه آن کشور پیروز و کامیاب نباشد؟
اجل و اعظم آفاق شمس دولت و دین / که برد گوی نکونامی از ملوک و صدور
آن بزرگترین و والاترین شخص جهان، خورشید دولت و دین، در نیکنامی از همه پادشاهان و بزرگان پیشی گرفته است.
پیام و مفهوم اصلی
در این شعر، سعدی با خطاب به معشوق از بیمهری و دوری او شکایت میکند و از او میخواهد با نگاهی لطفآمیز، همچون ماه که نور خود را از هیچکس دریغ نمیکند، بر عاشق بنگرد. شاعر یادآور میشود که همواره با دیدهای نیک به معشوق نگریسته، اما اکنون از نظر او دور افتاده است؛ همچنین میگوید کسی که درد عشق را نچشیده باشد، رنج و نالهٔ عاشق را درک نمیکند. پیام اصلی شعر، بیان سوز و رنج عاشق از بیتوجهی معشوق و ناتوانی انسان بیدرد در فهم حال دردمندان است.



