طبع من این نکته چه پاکیزه گفت

ایرج میرزا – مثنوی شماره 24
نکته
طبع من این نکته چه پاکیزه گفت
سهل بوَد خوردن افسوس مفت
مردم این مُلک ز کِه تا به مِه
هیچ ندانند جز احسنت و زه
هرکسی اندر غم جانان خود است
فارغ از اندیشه ی نیک و بد است
بعد که مُردم، همه یادم کنند
رحمت وافر به نهادم کنند
گر بر کنّاس بری یاس را
رنجه کنی شامه ی کنّاس را
زآنچه پس از مرگ برایم کنند
کاش کمی حین و بقایم کنند
دل به کف غصه نباید سپرد
اول و آخر همه خواهیم مُرد
معنی بیتهای نخستین
طبع من این نکته چه پاکیزه گفت
سهل بوَد خوردن افسوس مفت
ذوق و طبع من این نکتهی روشن را بهخوبی بیان کرده است: افسوس خوردن پس از وقوع حادثه آسان و بیهزینه است.
مردم این مُلک ز کِه تا به مِه
هیچ ندانند جز احسنت و زه
مردم این سرزمین، از بزرگ و کوچک، جز تعریف و تمجید کردن از مردگان چیزی نمیدانند.
هرکسی اندر غم جانان خود است
فارغ از اندیشهی نیک و بد است
هرکس گرفتار غم و اندوه محبوب و زندگی خویش است و از اندیشیدن به نیکی و بدی و سرنوشت دیگران بیخبر مانده است.
بعد که مُردم، همه یادم کنند
رحمت وافر به نهادم کنند
همه پس از مرگ من از من یاد میکنند و برایم طلب رحمت فراوان مینمایند.
گر بر کنّاس بری یاس را
رنجه کنی شامهی کنّاس را
اگر گل یاس را نزد رفتگر یا زبالهجمعکن ببری، با بوی خوش آن، شامهی او را که به بوهای ناخوش عادت کرده است، میآزاری.
زآنچه پس از مرگ برایم کنند
کاش کمی حین و بقایم کنند
ای کاش از آن همه لطف و ستایشی که مردم پس از مرگم نثارم میکنند، اندکی را در زمان زندگیام نصیب من سازند.
دل به کف غصه نباید سپرد
اول و آخر همه خواهیم مُرد
نباید دل را به غم و اندوه سپرد؛ زیرا سرانجام، همهی ما دیر یا زود خواهیم مرد.
معنی بیتهای پایانی
مفهوم کلی شعر
شاعر با زبانی طنزآمیز از مردمی انتقاد میکند که به جای اندیشیدن و اصلاح جامعه، تنها به ستایش و گفتن «احسنت» و «زه» بسنده میکنند. هرکس چنان درگیر غم و منفعت شخصی خویش است که از خیر و شر جامعه و مسئولیت اخلاقی خود غافل میماند. شاعر همچنین به بیاعتنایی مردم در زمان حیات شایستگان و یادکرد و طلب رحمت آنان پس از مرگ اشاره میکند و بر ضرورت قدرشناسی و توجه به افراد شایسته پیش از ازدسترفتن فرصت تأکید دارد.
تفسیر کلی
ایرج میرزا در این شعر با زبانی طنزآمیز، بیاعتنایی مردم به اندیشه و کردار نیک را نقد میکند. او نشان میدهد که بسیاری از مردم در زندگی تنها به ستایشهای ظاهری و گفتن «احسنت» و «زه» بسنده میکنند و از تفکر درباره خیر و شر غافلاند. شاعر با اشاره به اینکه پس از مرگش او را به رحمت یاد خواهند کرد، ریاکاری و قدرشناسی دیرهنگام جامعه را به تمسخر میگیرد. پیام شعر آن است که انسان باید در زمان حیات، شایسته تقدیر و نیکی باشد، نه اینکه پس از مرگ با افسوس و ستایش بیثمر از او یاد کنند.



