شنیدم یاوه گویی هرزه پویی

ایرج میرزا – مثنوی شماره 13
جواب به خرده گیر
شنیدم یاوه گویی هرزه پویی
گدایی، سفله ای، بی آبرویی
چو اشعار حجابم را شنیده
حجاب شرم و عفت را دریده
زبان بگشاده بر دشنام بنده
به زشتی یاد کرده نام بنده
ولی من هیچ بد از کس نگویم
به جز راه ادب راهی نپویم
مرا از فحش دادن عار باشد
که فحش آیین سردم دار باشد
گذارم امر را در پای تحقیق
سپس خواهم ز اهل فکر تصدیق
((سخن را روی با صاحبدلان است ))
نه با هر بیدل بیخانمان است
به قول تو زنی کاندر برم بود
منش نشناختم کو خواهرم بود
گرفتم قول تو عین صواب است
نه این هم باز تقصیر حجاب است؟
نباید منع کرد این عادت بد
که کس نادیده بر خواهر بچسبد؟
نه خود این نیز هم عیب حجاب است
که خواهر از برادر کامیاب است؟
تمام این مفاسد از حجاب است
حجاب است آنکه ایران زو خراب است
تو را هم شد حجاب اسباب این ظن
که خواندی مادرت را خواهر من
اگر آن زن به سر معجر نمی زد
یقین این شبهه از تو سر نمی زد
نفهمیده نمی گفتی و اکنون
نمی افتاد راز از پرده بیرون
نیاندیشیدی ای بیچاره ی خر
که خواهر ساز ناید با برادر
حجاب دست و صورت هم یقین است
که ضد نصّ قرآن مبین است
معنی بیتهای شعر
ایرج میرزا – مثنوی شماره 13
جواب به خرده گیر
پاسخ به خردهگیر
شنیدم یاوه گویی هرزه پویی
گدایی، سفله ای، بی آبرویی
شنیدم آدمی یاوهگو، بیهودهگرد، گدا، فرومایه و بیآبرو،
چو اشعار حجابم را شنیده
حجاب شرم و عفت را دریده
وقتی اشعار مرا دربارهٔ حجاب شنیده، پردهٔ شرم و پاکدامنی را دریده است.
زبان بگشاده بر دشنام بنده
به زشتی یاد کرده نام بنده
به من دشنام داده و نام مرا با زشتی و بدی بر زبان آورده است.
ولی من هیچ بد از کس نگویم
به جز راه ادب راهی نپویم
اما من از هیچکس بدگویی نمیکنم و جز راه ادب و احترام، راه دیگری در پیش نمیگیرم.
مرا از فحش دادن عار باشد
که فحش آیین سردم دار باشد
من از ناسزا گفتن شرم دارم، زیرا دشنام دادن شیوهٔ افراد پست و فرومایه است.
گذارم امر را در پای تحقیق
سپس خواهم ز اهل فکر تصدیق
موضوع را به بررسی و تحقیق میسپارم و سپس تأیید و داوری اهل اندیشه را خواهم خواست.
((سخن را روی با صاحبدلان است ))
نه با هر بیدل بیخانمان است
سخن با خردمندان و صاحبان اندیشه گفته میشود، نه با هر انسان بیخرد و بیمایه.
به قول تو زنی کاندر برم بود
منش نشناختم کو خواهرم بود
به گفتهٔ تو، زنی که در کنار من بوده، خواهرم بوده و من او را نشناختهام.
گرفتم قول تو عین صواب است
نه این هم باز تقصیر حجاب است؟
فرض میکنم سخن تو کاملاً درست باشد؛ آیا در این صورت نیز مقصر حجاب نیست؟
نباید منع کرد این عادت بد
که کس نادیده بر خواهر بچسبد؟
آیا نباید جلوی این عادت ناپسند را گرفت که کسی بدون شناخت، زنی را خواهر خود بداند و به او نسبت خواهر بودن دهد؟
نه خود این نیز هم عیب حجاب است
که خواهر از برادر کامیاب است؟
آیا این هم از عیبهای حجاب نیست که برادر از شناختن خواهر خود محروم و ناکام بماند؟
تمام این مفاسد از حجاب است
حجاب است آنکه ایران زو خراب است
همهٔ این تباهیها و نابسامانیها از حجاب سرچشمه میگیرد؛ این حجاب است که ایران را به خرابی و فساد کشانده است.
تو را هم شد حجاب اسباب این ظن
که خواندی مادرت را خواهر من
حجاب نیز سبب شد که تو به اشتباه بیفتی و مادرت را خواهر من بپنداری.
اگر آن زن به سر معجر نمی زد
یقین این شبهه از تو سر نمی زد
اگر آن زن روسری یا پوشش بر سر نمیانداخت، یقیناً چنین گمانی به ذهنت نمیرسید.
نفهمیده نمی گفتی و اکنون
نمی افتاد راز از پرده بیرون
در آن صورت، ناآگاهانه چنین سخنی نمیگفتی و اکنون نیز این راز آشکار نمیشد.
نیاندیشیدی ای بیچاره ی خر
که خواهر ساز ناید با برادر
ای بیچارهٔ نادان، نیندیشیدی که خواهر و برادر نمیتوانند با یکدیگر رابطهٔ زناشویی داشته باشند.
حجاب دست و صورت هم یقین است
که ضد نصّ قرآن مبین است
پوشاندن دست و صورت نیز، به یقین، برخلاف حکم صریح و روشن قرآن است.
تفسیر کلی
شاعر در این ابیات به نکوهش فردی هتاک و فرومایه میپردازد که پس از شنیدن اشعار او، پردهٔ شرم و عفت را دریده و زبان به دشنام گشوده است. بااینحال، گوینده در برابر این بیادبی واکنشی مشابه نشان نمیدهد و از بدگویی دربارهٔ دیگران پرهیز میکند. تأکید اصلی شعر بر حفظ ادب، خویشتنداری و برتری اخلاقی در برابر سخنان نارواست. ایرج میرزا با تقابل میان هتاکیِ خردهگیر و متانتِ شاعر، ارزش ادب و بزرگواری را برجسته میسازد.



