دلم زین عمر بی حاصل سرآمد

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 4
دلم زین عمر بی حاصل سرآمد
که ریش عمر هم کم کم در آمد
نه در سر عشق و نه در دل هوس ماند
نه اندر سینه یارای نفس ماند
گهی دندان به درد آید گهی چشم
زمانی معده میآید سر خشم
فزاید چین عارض هر دقیقه
نخوابد موی صد غم بر شقیقه
در ایام جوانی بُد دلم ریش
که می روید چرا بر عارضم ریش
کنون پیوسته دل ریش و پریشم
که می ریزد چرا هر لحظه ریشم
بدین صورت که بارَد مویم از سر
همانا گشت خواهم اُشتر کر
ألا موت یباعُ فأشتریه
فهذا العیش ما لا خیر فیه
ببیند ایرج ازین اظهار غم دم
که غمگین میکنی خواننده را هم
گرفتم یک دو روزی زود مُردی
چرا سوق کلام از یاد بردی؟
که ماندست اندر اینجا جاودانی
که میترسی تو جاویدان نمانی؟
تو را صحبت ز عارف بود در پیش
عبث رفتی سرِ بی حالی خویش
معنی بیتهای شعر
دلم زین عمر بی حاصل سرآمد
که ریش عمر هم کم کم در آمد
از این زندگی بیهوده و بیثمر خسته و دلزده شدهام؛ زیرا عمرم نیز کمکم به پیری و فرسودگی رسیده است.
نه در سر عشق و نه در دل هوس ماند
نه اندر سینه یارای نفس ماند
نه در سرم شوق و عشقی باقی مانده و نه در دلم میلی؛ حتی توان نفس کشیدن نیز در سینهام نمانده است.
گهی دندان به درد آید گهی چشم
زمانی معده میآید سر خشم
گاهی دندانم درد میگیرد، گاهی چشمم ناراحت میشود و زمانی هم معدهام دچار درد و ناراحتی میگردد.
فزاید چین عارض هر دقیقه
نخوابد موی صد غم بر شقیقه
هر لحظه چین و چروک صورتم بیشتر میشود و گویی صد اندوه بر شقیقهام جا گرفته و آرامم نمیگذارد.
در ایام جوانی بُد دلم ریش
که میروید چرا بر عارضم ریش
در جوانی از این ناراحت بودم که چرا بر صورتم ریش میروید.
کنون پیوسته دل ریش و پریشم
که می ریزد چرا هر لحظه ریشم
اکنون نیز پیوسته دلآزرده و پریشانم که چرا ریشم هر لحظه میریزد.
بدین صورت که بارَد مویم از سر
همانا گشت خواهم اُشتر کر
با این وضعی که موهای سرم میریزد، سرانجام به شتری کچل و بیمو تبدیل خواهم شد.
ألا موت یباعُ فأشتریه
فهذا العیش ما لا خیر فیه
آگاه باشید، آیا مرگ فروخته میشود تا آن را بخرم؟ زیرا این زندگی هیچ خیر و فایدهای ندارد.
ببیند ایرج ازین اظهار غم دم
که غمگین میکنی خواننده را هم
ای ایرج، از این همه اظهار اندوه دست بردار؛ زیرا با سخنان غمآلودت خواننده را نیز غمگین میکنی.
گرفتم یک دو روزی زود مُردی
چرا سوق کلام از یاد بردی؟
فرض کنیم یکی دو روز زودتر میمیری؛ چرا مسیر و موضوع اصلی سخن را فراموش کردهای؟
که ماندست اندر اینجا جاودانی
که میترسی تو جاویدان نمانی؟
چه کسی در این جهان برای همیشه مانده است که تو میترسی جاودانه نمانی؟
تو را صحبت ز عارف بود در پیش
عبث رفتی سرِ بی حالی خویش
قرار بود دربارهٔ عارف سخن بگویی، اما بیهوده سخن را به شرح بیحالی و گرفتاریهای خود کشاندی.
تفسیر کلی
شاعر در این ابیات با زبانی طنزآمیز و در عین حال تلخ، از فرارسیدن پیری و فرسودگی جسم و جان سخن میگوید. گذر عمر چنان شور عشق، هوس و توان نفسکشیدن را از او گرفته است که زندگی برایش بیحاصل و خستهکننده جلوه میکند. دردهای گوناگون بدن، چینهای چهره و سپیدی موها نشانههایی از شتاب زمان و نزدیکشدن به پایان جوانیاند. ایرج میرزا با بزرگنمایی این نشانهها، تصویری واقعگرایانه و انتقادی از ناتوانی انسان در برابر گذر ناگزیر عمر ارائه میدهد.



