
سعدی-گلستان-باب پنجم در عشق و جوانی
حکایت 17
سالی محمد خوارزمشاه رحمة الله علیه با ختا برای مصلحتی صلح اختیار کرد به جامع کاشغر در آمدم، پسری دیدم نحوی به غایت اعتدال و نهایت جمال چنان که در امثال او گویند :
معلمت همه شوخی و دلبری آموخت
جفا و ناز و عتاب و ستمگری آموخت
من آدمی به چنین شکل و خوی و قدر و روش
ندیدهام مگر این شیوه از پری آموخت
مقدمه ی نحو زمخشری در دست داشت و همیخواند : ضربَ زیدٌ عمرواً و کان المتعدی عمرواً. گفتم : ای پسر ، خوارزم و ختا صلح کردند و زید و عمرو را همچنان خصومت باقی است؟ بخندید و مولدم پرسید . گفتم : خاک شیراز . گفت : از سخنان سعدی چه داری ؟ گفتم :
بُلیتُ بِنحویٍ یَصولُ مغاضِباً
عَلَیَّ کزَیدٍ فی مُقابَلَة العمرو (1)
عَلی جرٍ ذَیلٍ لَیسَ یرفعُ رَاسَهُ
و هل یستقیمُ الرَّفع من عامِلِ الجَرِّ(2)
لختی به اندیشه فرو رفت و گفت : غالب اشعار او درین زمین به زبان پارسی است ، اگر بگویی به فهم نزدیکتر باشد . کلم االناس علی قدر عقولهم (3) . گفتم :
طبع تو را تا هوس نحو کرد
صورت صبر از دل ما محو کرد
ای دل عشاق به دام تو صید
ما به تو مشغول و تو با عمرو و زید
بامدادان که عزم سفر مصمم شد ، گفته بودندش که فلان سعدی است. دوان آمد و تلطف کرد و تاسف خورد که : چندین مدت چرا نگفتی که منم تا شکر قدوم بزرگان را میان به خدمت ببستمی. گفتم: با وجودت ز من آواز نیاید که منم. گفتا: چه شود گر درین خطه چندین برآسایی تا به خدمت مستفید گردیم ؟ گفتم : نتوانم به حکم این حکایت :
بزرگى دیدم اندر کوهسارى
قناعت کرده از دنیا به غارى
چرا گفتم به شهر اندر نیایی ؟
که باری ، بندی از دل برگشایی
بگفت : آنجا پری رویان نغزند
چو گل بسیار شد ، پیلان بلغزند
این بگفتم و بوسه بر سر و روی یکدیگر دادیم و وداع کردیم .
بوسه دادن به روی دوست چه سود
هم در این لحظه کردنش بدرود
سیب گویی وداع بستان کرد
روی از این نیمه سرخ و زان سو زرد
اِن لَم اَمُت یَومَ الوِداعِ تَاسّفاً
لاتَحسَبونی فی المَوَدَّةِ مُنصفاً (4)
واژگان دشوار : 1-ترجمه بیت : گرفتار فردی نحودان شدم که همانند حمله ی زید بر عمرو ، خروشان بر من یورش می برد . 2– ترجمه بیت : دامن کشان بود و سر را بلند نمی کرد . آیا آنکه دامن کشان می رود ، به کسی نظر می کند ؟ 3– ترچمه : با مردم به اندازه ی عقلشان سخن گوی . 4-ترجمه : اگر روز جدایی از یاران ، از تاسف جان ندهم ، مرا در دوستی منصف ندانید .



