الا گر بختمند و هوشیاری

سعدی-مثنوی شماره 42
الا گر بختمند و هوشیاری
به قول هوشمندان گوش داری
شنیدم کاسب سلطانی خطا کرد
بپیوست از زمین بر آسمان گرد
شه مسکین از اسب افتاد مدهوش
چو پیلش سر نمیگردید در دوش
خردمندان نظر بسیار کردند
ز درمانش به عجز اقرار کردند
حکیمی باز پیچانید رویش
مفاصل نرم کرد از هر دو سویش
دگر روز آمدش پویان به درگاه
به بوی آنکه تمکینش کند شاه
شنیدم کآن مخالف طبع بدخوی
به بیشکری بگردانید از او روی
حکیم از بخت بیسامان برآشفت
برون از بارگه میرفت و میگفت
سرش برتافتم تا عافیت یافت
سر از من عاقبت بدبخت برتافت
چو از چاهش برآوردی و نشناخت
دگر واجب کند در چاهش انداخت
غلامش را گیاهی داد و فرمود
که امشب در شبستانش کنی دود
وز آنجا کرد عزم رخت بستن
که حکمت نیست بیحرمت نشستن
شهنشه بامداد از خواب برخاست
نه روی از چپ همی گشتش نه از راست
طلب کردند مرد کاردان را
کجا بینی دگر برق جهان را
پریشان از جفا میگفت هر دم
که بد کردم که نیکویی نکردم
چو به بودی طبیب از خود میازار
که بیماری توان بودن دگر بار
چو باران رفت بارانی میفکن
چو میوه سیر خوردی شاخ مشکن
چو خرمن برگرفتی گاو مفروش
که دون همت کند منّت فراموش
منه بر روشنایی دل به یک بار
چراغ از بهر تاریکی نگه دار
نشاید کآدمی چون کره ی خر
چو سیر آمد نگردد گِرد مادر
وفاداری کن و نعمت شناسی
که بد فرجامی آرد ناسپاسی
جزای مردمی جز مردمی نیست
هر آن کاو حق نداند آدمی نیست
وگر دانی که بدخویی کند یار
تو خوی خوب خویش از دست مگذار
الا تا بر مزاج و طبع عامی
نگویی ترک خیر و نیکنامی
من این رمز و مثال از خود نگفتم
دُری پیش من آوردند سُفتم
ز خردی تا بدین غایت که هستم
حدیث دیگری بر خود نبستم
حکیمی این حکایت بر زبان راند
دریغ آمد مرا مهمل فرو ماند
به نظم آوردمش تا دیر ماند
خردمند آفرین بر وی بخواند
الا ای نیکرای نیک تدبیر
جوانمرد و جوان طبع و جهانگیر
شنیدم قصههای دلفروزت
مبارک باد سال و ماه و روزت
ندانستند قدر فضل و رایت
وگرنه سر نهادندی به پایت
تو نیکویی کن و در دجله انداز
که ایزد در بیابانت دهد باز
که پیش از ما چو تو بسیار بودند
که نیکاندیش و بدکردار بودند
بدی کردند و نیکی با تن خویش
تو نیکوکار باش و بد میندیش
شنیدم هر چه در شیراز گویند
به هفت اقلیم عالم باز گویند
که سعدی هر چه گوید پند باشد
حریص پند دولتمند باشد
خدایت ناصر و دولت معین باد
دعای نیک خواهانت قرین باد
مراد و کام و بختت همنشین باد
تو را و هر که گوید همچنین باد
مقدمه و فضای کلی
این بخش از مثنوی سعدی با لحنی پندآموز و خطاب مستقیم به مخاطب آغاز میشود و او را به هوشیاری و شنیدن سخن خردمندان فرامیخواند. فضای شعر، روایی و حکایتمحور است و با اشاره به خطای یک کاسب سلطانی، زمینه طرح پیام اخلاقی و عبرتآموز را فراهم میکند. زبان آن رسمی، موجز و سرشار از هشدار درباره پیامدهای بیاحتیاطی و خطاست.
معنی بیتهای نخستین
الا گر بختمند و هوشیاری / به قول هوشمندان گوش داری
ای کسی که خوشبخت و هوشیاری، اگر سخن خردمندان را میشنوی، به آن توجه کن.
شنیدم کاسب سلطانی خطا کرد / بپیوست از زمین بر آسمان گرد
شنیدهام که یکی از خدمتکاران شاه خطایی کرد و بر اثر آن غوغایی بزرگ برپا شد.
شه مسکین از اسب افتاد مدهوش / چو پیلش سر نمیگردید در دوش
پادشاه بیچاره از اسب افتاد و بیهوش شد؛ زیرا گردنش چنان آسیب دیده بود که سرش بر شانه نمیگشت.
خردمندان نظر بسیار کردند / ز درمانش به عجز اقرار کردند
خردمندان و پزشکان بسیار اندیشیدند، اما به ناتوانی خود در درمان او اعتراف کردند.
حکیمی باز پیچانید رویش / مفاصل نرم کرد از هر دو سویش
پزشکی صورت شاه را به عقب برگرداند و مفاصل گردن او را از هر دو طرف نرم و اصلاح کرد.
دگر روز آمدش پویان به درگاه / به بوی آنکه تمکینش کند شاه
روز بعد، آن پزشک با شتاب به دربار آمد، به امید اینکه شاه او را بپذیرد و گرامی بدارد.
شنیدم کآن مخالف طبع بدخوی / به بیشکری بگردانید از او روی
شنیدهام که آن شاه بدخُلق و ناسازگار، از روی ناسپاسی از پزشک روی برگرداند.
حکیم از بخت بیسامان برآشفت / برون از بارگه میرفت و میگفت
پزشک از این بخت نامساعد خشمگین شد و هنگام بیرون رفتن از دربار چنین میگفت:
سرش برتافتم تا عافیت یافت / سر از من عاقبت بدبخت برتافت
من سر او را چرخاندم تا سلامتی یافت، اما سرانجام این بدبخت از من روی گرداند.
چو از چاهش برآوردی و نشناخت / دگر واجب کند در چاهش انداخت
وقتی کسی را از چاه بیرون آوردی و تو را نشناخت، سزاوار است که بار دیگر او را در چاه بیندازی.
غلامش را گیاهی داد و فرمود / که امشب در شبستانش کنی دود
پزشک به غلام شاه گیاهی داد و دستور داد که شب آن را در شبستان شاه دود کند.
وز آنجا کرد عزم رخت بستن / که حکمت نیست بیحرمت نشستن
سپس تصمیم گرفت از آنجا کوچ کند؛ زیرا ماندن حکیمی در جایی که حرمتش نگه داشته نمیشود، خردمندانه نیست.
شهنشه بامداد از خواب برخاست / نه روی از چپ همی گشتش نه از راست
شاه صبح از خواب برخاست، اما نه میتوانست صورتش را به چپ بگرداند و نه به راست.
طلب کردند مرد کاردان را / کجا بینی دگر برق جهان را
فرمان دادند آن مرد کاردان را پیدا کنند؛ زیرا بدون او دیگر امیدی به بهبود شاه نبود.
پریشان از جفا میگفت هر دم / که بد کردم که نیکویی نکردم
شاه از ستمی که بر پزشک روا داشته بود پریشان بود و پیوسته میگفت: بد کردم که به نیکی او پاسخ نیکو ندادم.
چو به بودی طبیب از خود میازار / که بیماری توان بودن دگر بار
وقتی پزشک برایت سودمند است، او را از خود مرنجان؛ زیرا ممکن است دوباره بیمار شوی و به او نیاز پیدا کنی.
چو باران رفت بارانی میفکن / چو میوه سیر خوردی شاخ مشکن
پس از پایان باران، بارانی خود را دور نینداز؛ و چون از میوه سیر شدی، شاخه درخت را مشکن.
چو خرمن برگرفتی گاو مفروش / که دون همت کند منّت فراموش
وقتی محصول خود را برداشت کردی، گاو را نفروش؛ زیرا فراموش کردن زحمت و یاری او نشانه فرومایگی است.
منه بر روشنایی دل به یک بار / چراغ از بهر تاریکی نگه دار
به روشنایی و آسایش امروز کاملاً دل مبند؛ چراغی برای روزگار تاریکی و سختی نگه دار.
نشاید کآدمی چون کره ی خر / چو سیر آمد نگردد گِرد مادر
شایسته نیست انسان مانند کرهخر باشد که پس از سیر شدن، مادر خود را فراموش کند و گرد او نگردد.
وفاداری کن و نعمت شناسی / که بد فرجامی آرد ناسپاسی
وفادار و شکرگزار باش، زیرا ناسپاسی سرانجام بدی به همراه دارد.
جزای مردمی جز مردمی نیست / هر آن کاو حق نداند آدمی نیست
پاداش انسانیت چیزی جز رفتار انسانی نیست؛ و هر کس حقشناس نباشد، در حقیقت انسان نیست.
وگر دانی که بدخویی کند یار / تو خوی خوب خویش از دست مگذار
اگر میدانی یارت بدخویی میکند، تو اخلاق نیک خود را از دست مده و مانند او رفتار نکن.
الا تا بر مزاج و طبع عامی / نگویی ترک خیر و نیکنامی
ای انسان، به سبب سازگار نبودن خیر و نیکنامی با طبع مردم نادان، هرگز خیر و نیکنامی را رها نکن.
من این رمز و مثال از خود نگفتم / دُری پیش من آوردند سُفتم
من این اندرز و داستان را از خود نساختهام؛ بلکه مرواریدی ارزشمند به من دادهاند تا آن را بازگو کنم.
ز خردی تا بدین غایت که هستم / حدیث دیگری بر خود نبستم
از کودکی تا امروز که به این سن و مقام رسیدهام، هرگز سخنی ساختگی و بیاساس به خود نسبت ندادهام.
حکیمی این حکایت بر زبان راند / دریغ آمد مرا مهمل فرو ماند
حکیمی این داستان را بیان کرده بود و من دریغ دانستم که چنین سخن ارزشمندی ناگفته و فراموششده بماند.
معنی بیتهای پایانی
به نظم آوردمش تا دیر ماند / خردمند آفرین بر وی بخواند
این سخن را به نظم درآوردم تا ماندگار شود و خردمندان آن را بستایند.
الا ای نیکرای نیک تدبیر / جوانمرد و جوان طبع و جهانگیر
ای صاحب اندیشهٔ نیک، تدبیر درست، جوانمردی، طبعی شاداب و آوازهای جهانگیر!
شنیدم قصههای دلفروزت / مبارک باد سال و ماه و روزت
داستانهای شادیبخش و دلانگیز تو را شنیدهام؛ سال و ماه و روزگارت خجسته و مبارک باد.
ندانستند قدر فضل و رایت / وگرنه سر نهادندی به پایت
آنان ارزش دانش و بزرگی تو را نشناختند، وگرنه از روی احترام در برابر تو سر فرود میآوردند.
تو نیکویی کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز
تو نیکی کن، حتی اگر آن را در دجله بیندازی و پاداشی نبینی؛ زیرا خداوند نیکی تو را در جایی دیگر به تو بازمیگرداند.
که پیش از ما چو تو بسیار بودند / که نیکاندیش و بدکردار بودند
پیش از ما انسانهای بسیاری مانند تو بودهاند که اندیشهای نیک داشتهاند، اما کردارشان نادرست بوده است.
بدی کردند و نیکی با تن خویش / تو نیکوکار باش و بد میندیش
آنان بدی کردند و نتیجهٔ آن را با جان و وجود خود دیدند؛ پس تو نیکی کن و اندیشهٔ بد به دل راه مده.
شنیدم هر چه در شیراز گویند / به هفت اقلیم عالم باز گویند
شنیدهام هر سخنی که در شیراز گفته شود، در سراسر هفت اقلیم جهان بازگو میشود.
که سعدی هر چه گوید پند باشد / حریص پند دولتمند باشد
زیرا هرچه سعدی میگوید، پند و اندرز است و انسان آزمند، خواهان پند و اندرز توانگران و بزرگان است.
خدایت ناصر و دولت معین باد / دعای نیک خواهانت قرین باد
خداوند یاور و پشتیبان تو باشد و دعای نیک کسانی که خیر تو را میخواهند، همیشه همراهت باد.
مراد و کام و بختت همنشین باد / تو را و هر که گوید همچنین باد
آرزو، کامیابی و بخت نیک همواره همراهت باشد؛ برای تو و هرکس که چنین دعایی میکند نیز همین آرزو را دارم.



