پیری اندر قبیله ی ما بود

سعدی-مثنوی شماره 32
پیری اندر قبیله ی ما بود
که جهاندیده تر ز عنقا بود
صد و پنجه بزیست یا صد و شصت
بعد از آن پشت طاقتش بشکست
دست ذوق از طعام باز کشید
خفت و رنجوری اش دراز کشید
روز و شب آخ و آخ و ناله و وای
خویشتن در بلا و هر که سرای
گشته صد ره ز جان خویش نفور
او از آن رنج و ما از آن رنجور
نشنیدی حدیث خواجه ی بلخ
مرگ خوشتر که زندگانی تلخ
موی گردد پس از سیاهی بور
نیست بعد از سپیدی الّا گور
عاقبت پیک جانستان برسد
ما گرفتار و الامان برسد
جان سختش به پیش لب دیدم
روز عمرش به تنگ شب دیدم
بارکی گفتمش به خفیه لطیف
که به سملت بریم یا به حفیف
گفت خاموش از این سخن زنهار
بیش زحمت مده صداع گذار
ابلهم تا هلاک جان خواهم
راست خواهی نه این نه آن خواهم
مگر از دیدنم ملول شدی
که به مرگم چنین عجول شدی
میروم گر تو را ز من ننگ است
که نه شیراز و روستا تنگ است
بسم این جایگه صباح و مسا
رفتم اینک بیار کفش و عصا
او در این گفت و تن ز جان پرداخت
رفت و منزل به دیگران پرداخت
اندر آن دم که چشمهاش بخفت
میشنیدم که زیر لب میگفت
ای دریغا که دیر ننشستم
رخت بیاختیار بربستم
آرزوی زوال کس نکند
هرگز آب حیات بس نکند
معنی بیتهای شعر
پیری اندر قبیله ی ما بود / که جهاندیده تر ز عنقا بود
در قبیلهٔ ما پیرمردی بود که از عنقا نیز جهاندیدهتر و باتجربهتر بود.
صد و پنجه بزیست یا صد و شصت / بعد از آن پشت طاقتش بشکست
او صد و پنجاه یا صد و شصت سال عمر کرد و پس از آن توان و نیروی بدنش از میان رفت.
دست ذوق از طعام باز کشید / خفت و رنجوری اش دراز کشید
از خوردن غذا و لذت بردن از آن دست کشید و بیماری و ناتوانیاش طولانی شد.
روز و شب آخ و آخ و ناله و وای / خویشتن در بلا و هر که سرای
شب و روز آه و ناله میکرد و خود و همهٔ اهل خانه را گرفتار رنج و ناراحتی کرده بود.
گشته صد ره ز جان خویش نفور / او از آن رنج و ما از آن رنجور
او بارها از جان خود بیزار شده بود؛ او از رنج بیماری خسته بود و ما نیز از دیدن رنج او رنج میبردیم.
نشنیدی حدیث خواجه ی بلخ / مرگ خوشتر که زندگانی تلخ
آیا سخن حکیم بلخ را نشنیدهای که مرگ از زندگی تلخ و رنجآور بهتر است؟
موی گردد پس از سیاهی بور / نیست بعد از سپیدی الّا گور
مو پس از سیاه بودن سفید و خاکستری میشود و پس از سپیدی، جز مرگ و گور چیزی در انتظار انسان نیست.
عاقبت پیک جانستان برسد / ما گرفتار و الامان برسد
سرانجام فرستادهٔ مرگ فرا میرسد و هنگامی که ما گرفتار او شویم، فریاد امانخواهیمان بلند میشود.
جان سختش به پیش لب دیدم / روز عمرش به تنگ شب دیدم
دیدم که جانِ سخت و مقاومش به لب رسیده و روزگار عمرش به پایان شب نزدیک شده است.
بارکی گفتمش به خفیه لطیف / که به سملت بریم یا به حفیف
آهسته و با مهربانی به او گفتم: تو را با آرامش و نرمی ببریم یا با شتاب و سختی؟
گفت خاموش از این سخن زنهار / بیش زحمت مده صداع گذار
گفت: از این سخن دست بردار و خاموش باش؛ بیش از این مرا آزار نده و دردسر ایجاد نکن.
ابلهم تا هلاک جان خواهم / راست خواهی نه این نه آن خواهم
ای نادان، تا وقتی زندهام خودم خواهان مرگ نیستم؛ اگر حقیقت را بخواهی، نه بردن با آرامش را میخواهم و نه بردن با شتاب را.
مگر از دیدنم ملول شدی / که به مرگم چنین عجول شدی
مگر از دیدن من خسته و دلزده شدهای که برای مردنم اینچنین شتاب داری؟
میروم گر تو را ز من ننگ است / که نه شیراز و روستا تنگ است
اگر از من خوشت نمیآید و بودنم برایت ننگ است، میروم؛ زیرا شیراز و روستا آنقدر تنگ نیست که جای دیگری برای رفتن نباشد.
بسم این جایگه صباح و مسا / رفتم اینک بیار کفش و عصا
همینجا برای صبح و شام من کافی است؛ اکنون میروم، پس کفش و عصایم را بیاور.
او در این گفت و تن ز جان پرداخت / رفت و منزل به دیگران پرداخت
هنوز این سخن را تمام نکرده بود که جان از بدنش جدا شد؛ رفت و جایگاه و خانهاش را برای دیگران باقی گذاشت.
اندر آن دم که چشمهاش بخفت / میشنیدم که زیر لب میگفت
در همان لحظهای که چشمانش بسته شد، میشنیدم که زیر لب سخن میگفت.
ای دریغا که دیر ننشستم / رخت بیاختیار بربستم
آه و افسوس که دیر درنگ نکردم و ناخواسته بار سفر بستم و از دنیا رفتم.
آرزوی زوال کس نکند / هرگز آب حیات بس نکند
هیچکس نباید آرزوی نابودی و مرگ دیگری را بکند؛ زیرا حتی آب حیات نیز برای جاودانگی انسان کافی نیست.
تفسیر کلی
این شعر تصویری از پیری فرسوده و ناتوان ارائه میدهد که پس از عمری طولانی و تجربهاندوزی، توان جسمانی و میل به زندگی را از دست داده است. سعدی با اشاره به عمر بسیار دراز پیرمرد، گذر زمان و ناپایداری قدرت و سلامت انسان را برجسته میکند. نالههای پیدرپی او نشان میدهد که زندگی در دوران بیماری و ضعف میتواند برای خود فرد و اطرافیانش رنجآور باشد. در مجموع، شعر یادآور سرنوشت محتوم انسان و ضرورت تأمل در ارزش جوانی، تندرستی و آمادگی برای پایان زندگی است.



