نظر کردم به چشم رای و تدبیر

سعدی-قطعه شماره 233
نظر کردم به چشم رای و تدبیر
ندیدم به ز خاموشی خصالی
نگویم لب ببند و دیده بردوز
ولیکن هر مقامی را مقالی
زمانی درس علم و بحث تنزیل
که باشد نفس انسان را کمالی
زمانی شعر و شطرنج و حکایت
که خاطر را بود دفع ملالی
خدای است آن که ذات بینظیرش
نگردد هرگز از حالی به حالی
معنی بیتهای شعر
نظر کردم به چشم رای و تدبیر / ندیدم به ز خاموشی خصالی
با دقت و دوراندیشی نگریستم، اما هیچ خصلتی را بهتر و شایستهتر از خاموشی نیافتم.
نگویم لب ببند و دیده بردوز / ولیکن هر مقامی را مقالی
نمیگویم همیشه خاموش باش و چشم بر همه چیز ببند؛ اما برای هر جایگاه و موقعیتی، سخن و گفتار مناسب خود آن لازم است.
زمانی درس علم و بحث تنزیل / که باشد نفس انسان را کمالی
گاه باید به آموختن دانش و بحث دربارهٔ قرآن پرداخت، زیرا این کار موجب کمال روح و شخصیت انسان میشود.
زمانی شعر و شطرنج و حکایت / که خاطر را بود دفع ملالی
و گاه باید به شعر، شطرنج و داستانگویی پرداخت تا دل و ذهن از خستگی و ملال رهایی یابد.
خدای است آن که ذات بینظیرش / نگردد هرگز از حالی به حالی
خداوند دارای ذاتی بیهمتاست و ذات او هرگز دستخوش دگرگونی و تغییر نمیشود.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر بر رعایت اعتدال و تناسب در گفتار و رفتار تأکید دارد؛ سعدی خاموشی مطلق را پسندیده نمیداند، بلکه سفارش میکند انسان در هر موقعیت سخن شایسته و متناسب با آن مقام بگوید. گاهی باید به دانشآموزی و بحث علمی پرداخت تا جان و خرد کمال یابد و گاهی نیز شعر، بازی و حکایت را برگزید تا اندوه و ملال از خاطر دور شود؛ بنابراین، زندگی متعادل و بهرهگیری درست از هر چیز در جای مناسب، مایه کمال و آرامش انسان است.



