عیب آنان مکن که پیش ملوک

سعدی-قطعه شماره 18
عیب آنان مکن که پیش ملوک
پشت خم میکنند و بالا راست
هر که را بر سماط بنشستی
واجب آمد به خدمتش برخاست
چون مکافات فضل نتوان کرد
عذر بیچارگان بباید خواست
معنی بیتهای شعر
عیب آنان مکن که پیش ملوک / پشت خم میکنند و بالا راست
کسانی را که در برابر پادشاهان و بزرگان سر فرود میآورند، سرزنش نکن؛ زیرا آنان در برابر قدرتمندان ناچار به فروتنیاند، هرچند در برابر دیگران سربلند و راستقامت باشند.
هر که را بر سماط بنشستی / واجب آمد به خدمتش برخاست
هرکس را که بر سر سفره بنشانند و به او جایگاهی دهند، شایسته است که دیگران به احترام او از جای برخیزند و خدمتش کنند.
چون مکافات فضل نتوان کرد / عذر بیچارگان بباید خواست
هنگامی که نمیتوان لطف و بخشش کسی را جبران کرد، باید از ناتوانی و بیچارگی خود عذر خواست.
تفسیر کلی
این قطعه بر ضرورت فروتنی و رعایت ادب در برابر بزرگان و صاحبان فضل تأکید میکند. سعدی خمشدن در برابر ملوک و برخاستن برای احترام را نشانهٔ بندگیِ بیارزش نمیداند، بلکه آن را رسمی شایسته در مناسبات اجتماعی میشمارد. در ادامه، چون انسان نمیتواند فضل و بزرگواری دیگران را جبران کند، باید دستکم با عذرخواهی و اظهار ناتوانی حق آنان را ادا کند. پیام کلی شعر، دعوت به تواضع، سپاسگزاری و شناخت جایگاه فضل و بزرگواری دیگران است.



