ماه چنین کس ندید خوش سخن و کش خرام

مقدمه و فضای کلی

این غزل در ستایش جمال و ناز و خرام محبوب سروده شده و او را از ماه و سرو نیز برتر می‌نشاند. فضای شعر آکنده از شگفتی، تحسین و شور عاشقانه است و با تصویرهایی چون طلوع ماه و قیام سرو، شکوه معشوق را برجسته می‌کند. زبان سعدی در این ابیات موسیقایی، خیال‌انگیز و سرشار از اغراق‌های دلنشین عاشقانه است.

معنی بیت‌های شعر

ماه چنین کس ندید خوش سخن و کش خرام / ماه مبارک طلوع سرو قیامت قیام

ماه هرگز کسی چنین خوش‌گفتار و خوش‌رفتار ندیده است؛ او ماهی مبارک و فرخنده است که طلوع کرده و چون سروِ قیامت، راست‌قامت و باوقار ایستاده است.

سرو درآید ز پای گر تو بجنبی ز جای / ماه بیفتد به زیر گر تو برآیی به بام

اگر تو اندکی از جای خود حرکت کنی، سرو از پای درمی‌آید و اگر به بام برآیی، ماه در برابر زیبایی تو فرو می‌افتد و خوار می‌شود.

تا دل از آن تو شد دیده فرودوختم / هر چه پسند شماست بر همه عالم حرام

از هنگامی که دلم از آنِ تو شد، چشم از همه‌چیز و همه‌کس فروبسته‌ام؛ هرچه تو نپسندی، برای من در سراسر جهان حرام و ممنوع است.

گوش دلم بر در است تا چه بیاید خبر / چشم امیدم به راه تا که بیارد پیام

گوش دل من به در است تا ببینم چه خبری می‌رسد و چشم امیدم به راه است تا کسی از سوی تو پیامی بیاورد.

دعوت بی شمع را هیچ نباشد فروغ / مجلس بی دوست را هیچ نباشد نظام

مهمانی و دعوتی که شمع نداشته باشد، روشنایی ندارد و مجلسی که دوست در آن نباشد، هیچ رونق و سامان و ارزشی ندارد.

در همه عمرم شبی بی‌خبر از در درآی / تا شب درویش را صبح برآید به شام

در سراسر عمرم، شبی بی‌خبر و ناگهانی از در وارد شو تا شب تاریک و فقیرانه‌ام از برکت دیدار تو مانند صبح روشن و فرخنده شود.

بار غمت می‌کشم وز همه عالم خوشم / گر نکند التفات یا نکند احترام

بار اندوه عشق تو را با جان و دل تحمل می‌کنم و از همه جهان خشنودم، حتی اگر تو به من توجهی نکنی یا احترامی نگذاری.

رای خداوند راست حاکم و فرمانرواست / گر بکشد بنده‌ایم ور بنوازد غلام

فرمان و خواست خداوند درست و نافذ است و او حاکم مطلق است؛ اگر مرا بکشد، بنده اویم و اگر به من لطف کند، باز هم غلام و فرمان‌بردار او هستم.

ای که ملامت کنی عارف دیوانه را / شاهد ما حاضر است گر تو ندانی کدام

ای کسی که عاشق عارف و شیفته را سرزنش می‌کنی، گواه عشق ما حاضر است؛ هرچند تو نمی‌دانی آن گواه و معشوق چه کسی است.

گو به سلام من آی با همه تندی و جور / وز من بی‌دل ستان جان به جواب سلام

به معشوق بگو با همه تندی و ستمی که دارد، به سلام من پاسخ دهد و با همین پاسخ، جان مرا که از عشق بی‌قرار و بی‌دل شده‌ام، بگیرد.

سعدی اگر طالبی راه رو و رنج بر / یا برسد جان به حلق یا برسد دل به کام

ای سعدی، اگر خواهان وصالی، در این راه قدم بگذار و رنج بکش؛ سرانجام یا جانت به گلوگاه می‌رسد و از شدت رنج جان می‌دهی، یا دلت به آرزوی خود و وصال محبوب می‌رسد.

واژگان دشوار

• خوش‌سخن: نیکوگفتار و شیرین‌زبان
• خوش‌خرام: خوش‌راه‌رونده و زیبا راه‌رونده
• مبارک: فرخنده و خجسته
• طلوع: برآمدن و آشکار شدن، به‌ویژه برآمدن خورشید یا ماه
• قیامت‌قیام: بسیار بلندبالا و برپا ایستاده؛ مانند قیامت باشکوه
• ز پای درآمدن: از جای خود حرکت کردن یا برخاستن
• بجنبیدن: حرکت کردن و تکان خوردن
• برآمدن: بالا رفتن یا بر بام ظاهر شدن
• فرودوختن: پایین انداختن و فروبستن
• پسند: مورد علاقه و مطلوب
• حرام: ناروا و ممنوع
• گوش دل: دل و جانِ شنوا و منتظر
• خبر: آگاهی و اطلاع
• پیام: سخن یا خبری که برای کسی فرستاده شود