آهوی روزگار نه آهوست، اژدر است

پروین اعتصامی – قصیده شماره 7
آهوی روزگار
آهوی روزگار نه آهوست، اژدر است
آب هوی و حرص نه آبست، آذر است
زاغ سپهر، گوهر پاک بسی وجود
بنهفت زیر خاک و ندانست گوهر است
در مهد نفس، چند نهی طفل روح را
این گاهواره رادکُش و سفله پرور است
هر کس ز آز روی نهفت از بلا رهید
آنکو فقیر کرد هوی را توانگر است
در رزمگاه تیره ی آلودگان نفس
روشندل آنکه نیکی و پاکیش مغفر است
در نار جهل از چه فکندیش، این دلست
در پای دیو از چه نهادیش، این سر است
شمشیرهاست آخته زین نیلگون نیام
خونابه ها نهفته در این کهنه ساغر است
تا در رگ تو مانده یکی قطره خون به جای
در دست آز از پی فصد تو نشتر است
همواره دید و تیره نگشت، این چه دیده ایست
پیوسته کشت و کند نگشت، این چه خنجر است
دانی چه گفت نفس به گمراه تیه خویش :
زین راه بازگرد، گرت راه دیگر است
در دفتر ضمیر، چو ابلیس خط نوشت
آلوده گشت هرچه به طومار و دفتر است
مینا فروش چرخ ز مینا هر آنچه ساخت
سوگند یاد کرد که یاقوت احمر است
از سنگ اهرمن نتوان داشت ایمنی
تا بر درخت بارور زندگی بر است
معنی بیتهای شعر
آهوی روزگار نه آهوست، اژدر است / آب هوی و حرص نه آبست، آذر است
روزگار مانند آهوی آرام و بیآزار نیست، بلکه اژدهایی خطرناک است؛ و آبِ هوا و حرص نیز آب نیست، بلکه آتشی سوزان است.
زاغ سپهر، گوهر پاک بسی وجود / بنهفت زیر خاک و ندانست گوهر است
کلاغ روزگار، یعنی آسمان و گردش زمانه، انسانهای پاک و ارزشمند بسیاری را پنهان و نابود کرد، بیآنکه قدر و ارزش گوهر وجودشان را بداند.
در مهد نفس، چند نهی طفل روح را / این گاهواره رادکُش و سفله پرور است
تا چه اندازه روح پاک خود را در گهوارهٔ نفس و خواهشهای نفسانی نگه میداری؟ این گهواره، بزرگان را نابود و فرومایگان را پرورش میدهد.
هر کس ز آز روی نهفت از بلا رهید / آنکو فقیر کرد هوی را توانگر است
هر کس از آز و طمع دوری کرد، از گرفتاریها رهایی یافت؛ و کسی که هوا و هوس را ناتوان و فقیر ساخت، در حقیقت توانگر است.
در رزمگاه تیره ی آلودگان نفس / روشندل آنکه نیکی و پاکیش مغفر است
در میدان نبرد تاریکِ خواهشهای آلودهٔ نفسانی، کسی روشندل و ایمن است که نیکی و پاکی او همچون کلاهخود از وی محافظت کند.
در نار جهل از چه فکندیش، این دلست / در پای دیو از چه نهادیش، این سر است
چرا این دل را در آتش جهل افکندی؟ چرا این سر را در برابر دیو نفس و گمراهی به بندگی نهادی؟
شمشیرهاست آخته زین نیلگون نیام / خونابه ها نهفته در این کهنه ساغر است
از این نیام نیلگون، یعنی آسمان، شمشیرهای فراوانی بیرون آمده و در این جام کهنهٔ جهان، خونابهها و رنجهای بسیاری پنهان است.
تا در رگ تو مانده یکی قطره خون به جای / در دست آز از پی فصد تو نشتر است
تا زمانی که حتی یک قطره خون در رگ تو باقی است، آز و طمع همچون نشترِ خونگیری در کمین توست تا آن را نیز بیرون بکشد.
همواره دید و تیره نگشت، این چه دیده ایست / پیوسته کشت و کند نگشت، این چه خنجر است
چشم آزمندی همیشه دید و هرگز تار نشد؛ و خنجر طمع پیوسته کشت و هرگز کند نگردید. این چه چشم و خنجر شگفتی است؟
دانی چه گفت نفس به گمراه تیه خویش : / زین راه بازگرد، گرت راه دیگر است
میدانی نفس به گمراهِ سرگردان خود چه گفت؟ اگر راه دیگری میشناسی، از این راه بازگرد؛ یعنی از راه هوس و گمراهی دست بردار.
در دفتر ضمیر، چو ابلیس خط نوشت / آلوده گشت هرچه به طومار و دفتر است
هنگامی که ابلیس در دفتر اندیشه و دل انسان خط و نشانی گذاشت، هرچه در آن دفتر و نوشته بود آلوده و تباه شد.
مینا فروش چرخ ز مینا هر آنچه ساخت / سوگند یاد کرد که یاقوت احمر است
آسمان، که سازنده و فروشندهٔ نقشهای فریبندهٔ جهان است، هرچه از مینا و نقش ساخت، سوگند خورد که آن یاقوت سرخ و ارزشمند است.
از سنگ اهرمن نتوان داشت ایمنی / تا بر درخت بارور زندگی بر است
تا هنگامی که بر درخت بارور زندگی میوهای وجود دارد، نمیتوان از سنگاندازی و گزند اهریمن در امان بود.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این شعر، روزگار را به اژدهایی خطرناک تشبیه میکند که با حرص و آز انسان را میبلعد و آرامش او را از میان میبرد. او نشان میدهد که دنیا و آسمان گاه ارزشهای پاک و گوهرهای انسانی را پنهان میکنند و آدمی را از شناخت حقیقت بازمیدارند. نفس و خواهشهای نفسانی نیز مانند گهوارهای زیانبار، روح انسان را پرورش نمیدهند، بلکه او را به پستی و خودکامگی میکشانند. پیام اصلی شعر آن است که رهایی از بلا و رسیدن به کمال، در گرو مبارزه با آز و ناتوان کردن خواهشهای نفسانی است.



