با مور گفت مار، سحرگه به مرغزار

پروین اعتصامی – قصیده شماره 26
مور و مار
با مور گفت مار، سحرگه به مرغزار
کاز ضعف و بیخودی، تو چنین خردی و نزار
همچون تو، ناتوان نشنیدم به هیچ جا
هر چند دیده ام چو تو جنبندگان هزار
غافل چرا رَوی، که کشندت چو غافلان
پشت از چه خم کنی، که نهندت به پشت بار
سر برفراز، تا نزنندت به سر قفا
تن نیک دار، تا ندهندت به تن فشار
از خود مرو، ز دیدن هر دست زورمند
جان عزیز، خیره بهر پا مکن نثار
کار بزرگ هستی خود را مگیر خرد
آگه چو زین شمار نه ای، پند گوشدار
از سست کاری، این همه سختی کشی و رنج
بی موجبی کسی نشد، ای دوست، چون تو خوار
آن را که پای ظلم نهد بر سرت، بزن
چالاک باش همچو من، اندر زمان کار
از خویشتن دفاع کن، ار زانکه زنده ای
از من، ببین چگونه کند هر کسی فرار
ننگ است با دو چشم به چه سرنگون شدن
مرگ است زندگانی بی قدر و اعتبار
من، جسم زورمند بسی سرد کرده ام
هرگز نداده ام به بداندیش زینهار
سرگشته چون تو، بر سر هر ره نگشته ام
گاهی به سبزه خفته ام آسوده، گه به غار
از بهر نیم دانه، تو عمری تلف کنی
من صبح موش صید کنم، شام سوسمار
همواره در گذرگه خلقی، تو تیره روز
هر روز پایمالی و هر لحظه بی قرار
خندید مور و گفت: چنین است رسم و راه
از رنج و سعی خویش، مرا نیست هیچ عار
آسوده آنکه در پی گنجی کشید رنج
شاد آنکه چون منش، قدمی بود استوار
بیهش چه خوانیم، که ندیدست هیچ کس
مانند مور، عاقبت اندیش و هوشیار
من، دانه ای به لانه کشم با هزار سعی
از پا دراوفتم به ره اندر، هزار بار
از کار سخت خود نکنم هیچ شکوه، زانک
ناکرده کار، می نتوان زیست کامکار
غافل تویی، که بد کنی و بی خبر روی
در رهگذر من نبود دام و گیر و دار
من، تن به خاک می کشم و بار می برم
از مور، بیش ازین چه توان داشت انتظار
کوشم به زندگی و ننالم به گاه مرگ
زین زندگی و مرگ که بودست شرمسار
جز سعی، نیست مورچگان را وظیفه ای
با فکر سیر و خفتن خوش، مور را چه کار
شادم که نیست نیروی آزار کردنم
در زحمت است، آنکه تو هستیش در جوار
جز بددلی و فکرت پستت، چه خصلتی است
از مردم زمانه، تو را کیست دوستدار
ایمن مشو ز فتنه، چو خود فتنه می کنی
گر چیره ای تو، چیره تر است از تو روزگار
افسونگر زمانه، تو را هم کند فسون
صیاد چرخ پیر، تو را هم کند شکار
ای بی خبر، قبیله ی ما بس هنرورند
هرگز نبوده است هنرمند، خاکسار
مورم، کسی مرا نکشد هیچگه به عمد
ماری تو، هر کجاست بکوبند مغز مار
با بد، به جز بدی نکند چرخ نیلگون
از خار، هیچ میوه نچیدند غیر خار
جز نام نیک و زشت، نماند ز کارها
جز نیکویی مکن، که جهان نیست پایدار
معنی بیتهای نخستین
با مور گفت مار، سحرگه به مرغزار / کاز ضعف و بیخودی، تو چنین خردی و نزار
مار سحرگاه در مرغزار به مور گفت: از ناتوانی و بیحالی، چرا اینقدر کوچک و لاغر هستی؟
همچون تو، ناتوان نشنیدم به هیچ جا / هر چند دیده ام چو تو جنبندگان هزار
با اینکه جنبندگان بسیاری مانند تو دیدهام، هرگز موجودی به این ناتوانی تو نشنیدهام.
غافل چرا رَوی، که کشندت چو غافلان / پشت از چه خم کنی، که نهندت به پشت بار
چرا بیخبر و غافل حرکت میکنی که مانند دیگر غافلان تو را از میان ببرند؟ چرا پشتت را خم میکنی تا بار بر آن بگذارند؟
سر برفراز، تا نزنندت به سر قفا / تن نیک دار، تا ندهندت به تن فشار
سرت را بلند نگه دار تا از پشت بر سرت ضربه نزنند و بدنت را نیرومند حفظ کن تا بر تو فشار وارد نکنند.
از خود مرو، ز دیدن هر دست زورمند / جان عزیز، خیره بهر پا مکن نثار
در برابر هر زورمندی خودت را نباز و جان ارزشمندت را بیهوده برای هر چیزی فدا نکن.
کار بزرگ هستی خود را مگیر خرد / آگه چو زین شمار نه ای، پند گوشدار
ارزش و شأن بزرگ وجودت را کوچک مشمار؛ اگر از این نکته آگاه نیستی، به این اندرز گوش بده.
از سست کاری، این همه سختی کشی و رنج / بی موجبی کسی نشد، ای دوست، چون تو خوار
به سبب سستی و کوتاهی خودت این همه سختی و رنج میبری؛ ای دوست، هیچکس بیدلیل مانند تو خوار و بیارزش نشده است.
آن را که پای ظلم نهد بر سرت، بزن / چالاک باش همچو من، اندر زمان کار
هرکس پای ستم بر سرت گذاشت، با او مقابله کن و هنگام کار مانند من چابک و سریع باش.
از خویشتن دفاع کن، ار زانکه زنده ای / از من، ببین چگونه کند هر کسی فرار
اگر زندهای، از خودت دفاع کن؛ از من بیاموز و ببین چگونه همه از برابر من میگریزند.
ننگ است با دو چشم به چه سرنگون شدن / مرگ است زندگانی بی قدر و اعتبار
با داشتن دو چشم، سرنگون شدن و شکست خوردن ننگ است؛ زندگی بدون ارزش و اعتبار مانند مرگ است.
من، جسم زورمند بسی سرد کرده ام / هرگز نداده ام به بداندیش زینهار
من بدنهای نیرومند بسیاری را از پا انداختهام و هرگز در برابر بداندیشان امان نخواستهام.
سرگشته چون تو، بر سر هر ره نگشته ام / گاهی به سبزه خفته ام آسوده، گه به غار
مانند تو در هر راهی سرگردان نبودهام؛ گاهی آسوده بر سبزه خوابیدهام و گاهی در غار آرام گرفتهام.
از بهر نیم دانه، تو عمری تلف کنی / من صبح موش صید کنم، شام سوسمار
تو عمرت را برای به دست آوردن نیمدانهای تلف میکنی، اما من صبح موش شکار میکنم و شب سوسمار.
همواره در گذرگه خلقی، تو تیره روز / هر روز پایمالی و هر لحظه بی قرار
تو همیشه در مسیر رفتوآمد مردم، بدبخت و تیرهروز هستی؛ هر روز لگدمال میشوی و هر لحظه بیقرار و ناآرامی.
خندید مور و گفت: چنین است رسم و راه / از رنج و سعی خویش، مرا نیست هیچ عار
مور خندید و گفت: رسم و روش زندگی من همین است و از رنج بردن و کوشش خود هیچ شرم و ننگی ندارم.
آسوده آنکه در پی گنجی کشید رنج / شاد آنکه چون منش، قدمی بود استوار
آنکس آسوده و خوشبخت است که برای رسیدن به گنج، رنج کشیده باشد؛ و شاد است کسی که مانند من قدمهایی استوار دارد.
بیهش چه خوانیم، که ندیدست هیچ کس / مانند مور، عاقبت اندیش و هوشیار
چگونه موجودی را بیهوش و نادان بنامیم، در حالی که هیچکس مانند مور آیندهنگر و هوشیار ندیده است؟
من، دانه ای به لانه کشم با هزار سعی / از پا دراوفتم به ره اندر، هزار بار
من هر دانهای را با هزار کوشش به لانه میبرم و در این راه، هزار بار از پا میافتم.
از کار سخت خود نکنم هیچ شکوه، زانک / ناکرده کار، می نتوان زیست کامکار
از کار دشوار خود هرگز شکایت نمیکنم، زیرا بدون انجام دادن کار و تلاش نمیتوان سعادتمند و کامیاب زندگی کرد.
غافل تویی، که بد کنی و بی خبر روی / در رهگذر من نبود دام و گیر و دار
غافل و ناآگاه تو هستی که بد میکنی و بیخبر به راه خود میروی؛ در مسیر زندگی من دام و گرفتاری وجود ندارد.
من، تن به خاک می کشم و بار می برم / از مور، بیش ازین چه توان داشت انتظار
من با فروتنی و تلاش، بار میکشم و زحمت میبرم؛ از مور چه انتظاری بیش از این میتوان داشت؟
معنی بیتهای پایانی
کوشم به زندگی و ننالم به گاه مرگ / زین زندگی و مرگ که بودست شرمسار
در زندگی تلاش میکنم و هنگام مرگ نیز شکایت و ناله نمیکنم؛ زیرا زندگی و مرگِ بیهوده و شرمسارکننده را نمیپسندم.
جز سعی، نیست مورچگان را وظیفه ای / با فکر سیر و خفتن خوش، مور را چه کار
مورچگان وظیفهای جز تلاش و کوشش ندارند؛ مور را با اندیشهٔ سیری و آسودهخوابیدن چه کار؟
شادم که نیست نیروی آزار کردنم / در زحمت است، آنکه تو هستیش در جوار
خوشحالم که توانایی آزار رساندن به دیگران را ندارم؛ کسی که تو در کنار او هستی، گرفتار رنج و زحمت است.
جز بددلی و فکرت پستت، چه خصلتی است / از مردم زمانه، تو را کیست دوستدار
جز بدخواهی و اندیشهٔ پست، چه ویژگی نیکی در تو وجود دارد؟ از میان مردم روزگار، چه کسی تو را دوست و طرفدار خود میداند؟
ایمن مشو ز فتنه، چو خود فتنه می کنی / گر چیره ای تو، چیره تر است از تو روزگار
وقتی خود آشوب و فتنه ایجاد میکنی، از فتنه در امان مباش؛ اگر امروز بر دیگران پیروز هستی، روزگار از تو نیرومندتر است.
افسونگر زمانه، تو را هم کند فسون / صیاد چرخ پیر، تو را هم کند شکار
روزگار افسونگر سرانجام خودت را نیز فریب میدهد و چرخ پیرِ روزگار که شکارچی است، تو را هم شکار خواهد کرد.
ای بی خبر، قبیله ی ما بس هنرورند / هرگز نبوده است هنرمند، خاکسار
ای بیخبر، خاندان و گروه ما بسیار هنرمند و توانمندند؛ انسان هنرمند هرگز خوار و فرومایه نبوده است.
مورم، کسی مرا نکشد هیچگه به عمد / ماری تو، هر کجاست بکوبند مغز مار
من مانند مورچهام و کسی عمداً مرا نمیکشد؛ اما تو مانند ماری، و هر جا مار ببینند، سرش را میکوبند.
با بد، به جز بدی نکند چرخ نیلگون / از خار، هیچ میوه نچیدند غیر خار
آسمان و روزگار در برابر بدی جز بدی نشان نمیدهد؛ همانگونه که از خار هرگز میوهای جز خار به دست نمیآید.
جز نام نیک و زشت، نماند ز کارها / جز نیکویی مکن، که جهان نیست پایدار
از کارهای انسان چیزی جز نام نیک یا بد باقی نمیماند؛ پس جز نیکی انجام نده، زیرا جهان و زندگی پایدار نیست.
پیام و مفهوم اصلی
این شعر با گفتوگوی مار و مور، نگرش ظاهربینانه و زورمدارانه را نقد میکند؛ مار ناتوانی و کوچکی مور را به ریشخند میگیرد و او را به سربلندی و حفظ توان جسمانی سفارش میکند، اما پیام اصلی شعر توجه به ارزش و تواناییهای پنهان موجودات کوچک و پرهیز از تحقیر دیگران بر اساس ظاهر و اندازه است.



