در باغ، وقت صبح چنین گفت گل به خار

پروین اعتصامی – قصیده شماره 25
گل و خار
در باغ، وقت صبح چنین گفت گل به خار
کز خویش، هیچ نایدت ای زشت روی عار
گلزار، خانه ی گل و ریحان و سوسن است
آن به که خار، جای گزیند به شوره زار
پژمرده خاطر است و سرافکنده و نژند
در باغ، هر که را نبود رنگ و بو و بار
با من تو را چه دعوی مهر است و همسری
ناچیزی توام، همه جا کرد شرمسار
در صحبت تو، پاک مرا تار و پود سوخت
شاد آن گلی، که خار و خسش نیست در جوار
گه دست می خراشی و گه جامه می دری
با چون تویی، چگونه توان بود سازگار
پاکی و تاب چهره ی من، در تو نیست هیچ
با آنکه باغبان منت بوده آبیار
شبنم، هماره بر ورقم بوسه می زند
ابرم به سر، همیشه گهر می کند نثار
در زیر پا نهند تو را رهروان ولیک
ما را به سر زنند، عروسان گلعذار
دل گر نمیگدازی و نیش ار نمیزنی
بی موجبی، چرا ز تو هر کس کند فرار
خندید خار و گفت: تو سختی ندیده ای
آری، هر آنکه روز سیه دید، شد نزار
ما را فکنده اند، نه خویش اوفتاده ایم
گر عاقلی، مخند به افتاده، زینهار
گردون، به سوی گوشه نشینان نظر نکرد
بیهوده بود زحمت امید و انتظار
یک روز آرزو و هوس بیشمار بود
دردا، مرا زمانه نیاورد در شمار
با آنکه هیچ کار نمی آیدم ز دست
بس روزها، که با منت افتاده است کار
از خود نبودت آگهی، از ضعف کودکی
آن ساعتی که چهره گشودی، عروس وار
تا درزی بهار، برای تو جامه دوخت
بس جامه را گسیختم، ای دوست، پود و تار
هنگام خفتن تو، نخفتم برای آنک
گلچین بسی نهفته درین سبز مرغزار
از پاسبان خویشتنت، عار بهر چیست
نشنیده ای حکایت گنج و حدیث مار
آنکو تو را فروغ و صفا و جمال داد
در حیرتم که از چه مرا کرد خاکسار
بی رونقیم و بیخود و ناچیز، زان سبب
از ما دریغ داشت خوشی، دور روزگار
ما را غمی ز فتنه ی باد سموم نیست
در پیش خار و خس چه زمستان، چه نوبهار
با جور و طعن خارکن و تیشه ساختن
بهتر ز رنج طعنه شنیدن، هزار بار
این سست مهر دایه، درین گاهوار تنگ
از بهر راحت تو، مرا داده بس فشار
آیین کینه توزی گیتی، کهن نشد
پرورد گر یکی، دگری را به کشتزار
ما را به سر فکند و تو را برفراشت سر
ما را فشرد گوش و تو را داد گوشوار
آن پرتوی که چهره تو را جلوه گر نمود
تا نزد ما رسید، به ناگاه شد شرار
مشاطه ی سپهر نیاراست روی من
با من مگوی، کزچه مرا نیست خواستار
خواری سزای خار و خوشی درخور گل است
از تاب خویش و خیرگی من، عجب مدار
شادابی تو، دولت یک هفته بیش نیست
بر عهد چرخ و وعده ی گیتی، چه اعتبار
آنان کزین کبود قدح، باده می دهند
خودخواه را بسی نگذارند هوشیار
گر خار یا گلیم، سرانجام نیستی است
در باغ دهر، هیچ گلی نیست پایدار
گلبن، بسی فتاده ز سیل قضا به خاک
گلبرگ، بس شدست ز باد خزان غبار
بس گل شکفت صبحدم و شامگه فسرد
ترسم، تو نیز دیر نمانی به شاخسار
خلق زمانه، با تو به روز خوشی خوشند
تا رنگ باختی، فکنندت به رهگذار
روزی که هیچ نام و نشانی نداشتی
جز من، تو را که بود هواخواه و دوستدار
پروین، ستم نمی کند ار باغبان دهر
گل را چراست عزت و خار از چه روست خوار
معنی بیتهای نخستین
در باغ، وقت صبح چنین گفت گل به خار / کز خویش، هیچ نایدت ای زشت روی عار
گل صبحگاه در باغ به خار گفت: ای زشترو و مایهی ننگ، از خودت هیچ سود و ارزشی نداری.
گلزار، خانه ی گل و ریحان و سوسن است / آن به که خار، جای گزیند به شوره زار
گلستان جای گل و ریحان و سوسن است؛ بهتر است خار در زمین شور و بیحاصل جای گیرد.
پژمرده خاطر است و سرافکنده و نژند / در باغ، هر که را نبود رنگ و بو و بار
هر کس در باغ رنگ و بویی نداشته باشد و ثمری ندهد، افسرده، شرمسار و اندوهگین است.
با من تو را چه دعوی مهر است و همسری / ناچیزی توام، همه جا کرد شرمسار
تو چگونه ادعای محبت و همدمی با من داری؟ ناچیز بودنت در همهجا مرا شرمنده کرده است.
در صحبت تو، پاک مرا تار و پود سوخت / شاد آن گلی، که خار و خسش نیست در جوار
همنشینی با تو همه وجود پاک مرا آزرده و نابود کرده است؛ خوشا گلی که در کنار خود خار و خاشاک ندارد.
گه دست می خراشی و گه جامه می دری / با چون تویی، چگونه توان بود سازگار
تو گاهی دست را زخمی میکنی و گاهی جامه را پاره میسازی؛ چگونه میتوان با موجودی مانند تو سازگار بود؟
پاکی و تاب چهره ی من، در تو نیست هیچ / با آنکه باغبان منت بوده آبیار
تو هیچیک از پاکی و درخشش چهرهی مرا نداری، با اینکه باغبان هر دوی ما را آبیاری کرده است.
شبنم، هماره بر ورقم بوسه می زند / ابرم به سر، همیشه گهر می کند نثار
شبنم پیوسته بر برگهای من بوسه میزند و ابر همیشه بر سرم باران گرانبها میبارد.
در زیر پا نهند تو را رهروان ولیک / ما را به سر زنند، عروسان گلعذار
رهگذران تو را زیر پا میگذارند، اما عروسان زیبارو گلهای ما را بر سر خود میزنند.
دل گر نمیگدازی و نیش ار نمیزنی / بی موجبی، چرا ز تو هر کس کند فرار
اگر نه دل کسی را میآزاری و نه نیش میزنی، پس چرا همه بیدلیل از تو دوری میکنند؟
خندید خار و گفت: تو سختی ندیده ای / آری، هر آنکه روز سیه دید، شد نزار
خار خندید و گفت: تو هنوز سختی و رنج ندیدهای؛ زیرا هر کس روزگار تلخ و سیاه ببیند، ناتوان و رنجور میشود.
ما را فکنده اند، نه خویش اوفتاده ایم / گر عاقلی، مخند به افتاده، زینهار
ما را دیگران افکندهاند و خودمان نیفتادهایم؛ اگر خردمندی، از افتادگان با تمسخر یاد نکن.
گردون، به سوی گوشه نشینان نظر نکرد / بیهوده بود زحمت امید و انتظار
آسمان و روزگار به حال گوشهنشینان توجهی نکرد؛ بنابراین امید و انتظار آنان بیهوده بود.
یک روز آرزو و هوس بیشمار بود / دردا، مرا زمانه نیاورد در شمار
روزی آرزوها و خواستههای فراوانی داشتم، اما افسوس که روزگار مرا به حساب نیاورد و به خواستههایم نرسیدم.
با آنکه هیچ کار نمی آیدم ز دست / بس روزها، که با منت افتاده است کار
با اینکه از دستم کاری برنمیآید، روزهای بسیاری با یاری و منت دیگران گذراندهام.
از خود نبودت آگهی، از ضعف کودکی / آن ساعتی که چهره گشودی، عروس وار
هنگامی که مانند عروسی چهره گشودی، به سبب ناتوانی کودکی هنوز از خویشتن و حال خود آگاه نبودی.
تا درزی بهار، برای تو جامه دوخت / بس جامه را گسیختم، ای دوست، پود و تار
تا زمانی که بهار برای تو جامهای نو دوخت، من جامههای بسیاری را از تار و پود پاره کردم و رنجها کشیدم.
هنگام خفتن تو، نخفتم برای آنک / گلچین بسی نهفته درین سبز مرغزار
هنگامی که تو میخوابیدی، من بیدار میماندم؛ زیرا در این سبزهزار، گلچینان بسیاری در کمین بودند.
از پاسبان خویشتنت، عار بهر چیست / نشنیده ای حکایت گنج و حدیث مار
چرا از داشتن نگهبان برای خود شرم داری؟ مگر داستان گنج و مار نگهبان آن را نشنیدهای؟
آنکو تو را فروغ و صفا و جمال داد / در حیرتم که از چه مرا کرد خاکسار
از کسی که به تو روشنایی، پاکی و زیبایی بخشید، شگفتزدهام که چرا مرا خوار و بیارزش آفرید.
بی رونقیم و بیخود و ناچیز، زان سبب / از ما دریغ داشت خوشی، دور روزگار
چون بیرونق، بیخود و ناچیزیم، روزگار از ما شادی و خوشی را دریغ کرده است.
ما را غمی ز فتنه ی باد سموم نیست
ما از آشوب و آسیب باد سوزان اندوهی نداریم.
معنی بیتهای پایانی
در پیش خار و خس چه زمستان، چه نوبهار / با جور و طعن خارکن و تیشه ساختن
برای خار و خاشاک، زمستان و بهار تفاوتی ندارد؛ باید با ستم و سرزنش خارکن و ضربههای تیشه بسازد.
بهتر ز رنج طعنه شنیدن، هزار بار / این سست مهر دایه، درین گاهوار تنگ
تحمل این گهوارهٔ تنگ و پرمشقت، هرچند سخت است، هزار بار بهتر از شنیدن طعنه و سرزنش است؛ زیرا این دایه مهر استواری ندارد.
از بهر راحت تو، مرا داده بس فشار / آیین کینه توزی گیتی، کهن نشد
برای آسایش تو، فشار و رنج بسیاری بر من وارد کرده است؛ رسم کینهورزی و ستمگری دنیا هنوز از میان نرفته است.
پرورد گر یکی، دگری را به کشتزار / ما را به سر فکند و تو را برفراشت سر
اگر جهان یکی را بپرورد، دیگری را به کشتزار میافکند؛ ما را خوار و سرنگون کرد و تو را سربلند ساخت.
ما را فشرد گوش و تو را داد گوشوار / آن پرتوی که چهره تو را جلوه گر نمود
بر ما سخت گرفت و ما را آزرد، اما به تو زیور و زیبایی بخشید؛ همان پرتوی که چهرهات را زیبا و درخشان کرد.
تا نزد ما رسید، به ناگاه شد شرار / مشاطه ی سپهر نیاراست روی من
آن پرتو هنگامی که به ما رسید، ناگهان به شرارهای سوزان تبدیل شد؛ آرایشگر آسمان چهرهٔ مرا نیاراست.
با من مگوی، کزچه مرا نیست خواستار / خواری سزای خار و خوشی درخور گل است
با من از این سخن مگو که چرا کسی خواهان من نیست؛ زیرا در نگاه دنیا، خواری سزاوار خار و شادی شایستهٔ گل دانسته میشود.
از تاب خویش و خیرگی من، عجب مدار / شادابی تو، دولت یک هفته بیش نیست
از درخشش و سرکشی من شگفتزده نشو؛ شادابی و رونق تو نیز بیش از یک هفته دوام ندارد.
بر عهد چرخ و وعده ی گیتی، چه اعتبار / آنان کزین کبود قدح، باده می دهند
به پیمان آسمان و وعدهٔ دنیا اعتمادی نیست؛ کسانی که از این جام کبود، یعنی جهان، شراب مینوشانند…
خودخواه را بسی نگذارند هوشیار / گر خار یا گلیم، سرانجام نیستی است
جهان، خودخواه و مغرور را مدت زیادی هوشیار و آگاه باقی نمیگذارد؛ خواه خار باشی و خواه گلیم، سرانجامت نابودی است.
در باغ دهر، هیچ گلی نیست پایدار / گلبن، بسی فتاده ز سیل قضا به خاک
در باغ دنیا هیچ گلی ماندگار نیست؛ بوتههای گل بسیاری بر اثر سیلاب حوادث به خاک افتادهاند.
گلبرگ، بس شدست ز باد خزان غبار / بس گل شکفت صبحدم و شامگه فسرد
گلبرگهای بسیاری بر اثر باد پاییزی غبارآلود و پژمرده شدهاند؛ گلهای فراوانی صبح شکفته و شامگاه پژمردهاند.
ترسم، تو نیز دیر نمانی به شاخسار / خلق زمانه، با تو به روز خوشی خوشند
میترسم تو نیز مدت زیادی بر شاخه نمانی؛ مردم روزگار تا زمانی که در خوشی و رونق هستی، با تو خوش و همراهاند.
تا رنگ باختی، فکنندت به رهگذار / روزی که هیچ نام و نشانی نداشتی
اما همین که زیبایی و رونقت را از دست بدهی، تو را رها میکنند و به کنار راه میافکنند؛ روزی که هیچ نام و نشانی نداشتی…
جز من، تو را که بود هواخواه و دوستدار / پروین، ستم نمی کند ار باغبان دهر
در آن روز، جز من چه کسی دوستدار و هواخواه تو بود؟ پروین میگوید اگر باغبان روزگار ستم نمیکند…
گل را چراست عزت و خار از چه روست خوار
پس چرا گل عزیز و گرامی است و خار خوار و بیارزش شمرده میشود؟
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر نکوهش غرور، خودبینی و ارزشگذاری انسانها بر پایه ظاهر و موقعیت اجتماعی است؛ گل به سبب زیبایی و جایگاهش، خار را ناچیز و بیارزش میشمارد و از همنشینی با او شرم دارد، اما این گفتوگو نشان میدهد که برتری ظاهری نباید موجب تحقیر دیگران شود، زیرا هر موجودی در نظام آفرینش جایگاه و فایدهای دارد و ارزش حقیقی را نباید تنها با رنگ و بو و جلوه ظاهری سنجید.



