تا به کی جان کندن اندر آفتاب ای رنجبر

پروین اعتصامی – قصیده شماره 27
ای رنجبر
تا به کی جان کندن اندر آفتاب ای رنجبر
ریختن از بهر نان از چهره آب ای رنجبر
زینهمه خواری که بینی زافتاب و خاک و باد
چیست مزدت جز نکوهش یا عتاب ای رنجبر
از حقوق پایمال خویشتن کن پرسشی
چند می ترسی ز هر خان و جناب ای رنجبر
جمله آنان را که چون زالو مکندت خون بریز
وندران خون دست و پایی کن خضاب ای رنجبر
دیو آز و خودپرستی را بگیر و حبس کن
تا شود چهر حقیقت بی حجاب ای رنجبر
حاکم شرعی که بهر رشوه فتوی میدهد
کی دهد عرض فقیران را جواب ای رنجبر
آنکه خود را پاک میداند ز هر آلودگی
میکند مردارخواری چون غراب ای رنجبر
گر که اطفال تو بی شامند شبها باک نیست
خواجه تیهو میکند هر شب کباب ای رنجبر
گر چراغت را نبخشیده است گردون روشنی
غم مخور، میتابد امشب ماهتاب ای رنجبر
درخور دانش امیرانند و فرزندانشان
تو چه خواهی فهم کردن از کتاب ای رنجبر
مردم آنانند کز حکم و سیاست آگهند
کارگر کارش غم است و اضطراب ای رنجبر
هر که پوشد جامه ی نیکو بزرگ و لایق اوست
رو تو صدها وصله داری بر ثیاب ای رنجبر
جامه ات شوخ است و رویت تیره رنگ از گرد و خاک
از تو میبایست کردن اجتناب ای رنجبر
هر چه بنویسند حکام اندرین محضر رواست
کس نخواهد خواستن زیشان حساب ای رنجبر
معنی بیتهای شعر
تا به کی جان کندن اندر آفتاب ای رنجبر / ریختن از بهر نان از چهره آب ای رنجبر
ای کارگر، تا کی باید زیر آفتاب سخت کار کنی و برای به دست آوردن نان، عرق از چهرهات بریزد؟
زینهمه خواری که بینی زافتاب و خاک و باد / چیست مزدت جز نکوهش یا عتاب ای رنجبر
در برابر این همه رنج و خواری که از آفتاب و خاک و باد میبینی، پاداش تو جز سرزنش و توبیخ چیست؟
از حقوق پایمال خویشتن کن پرسشی / چند می ترسی ز هر خان و جناب ای رنجبر
درباره حقوق پایمالشده خود پرسوجو کن؛ ای کارگر، تا کی از هر ارباب و صاحبمقامی میترسی؟
جمله آنان را که چون زالو مکندت خون بریز / وندران خون دست و پایی کن خضاب ای رنجبر
با همه کسانی که مانند زالو خونت را میمکند مبارزه کن و از خون آنان برای نیرومند شدن و اقدام کردن بهره بگیر.
دیو آز و خودپرستی را بگیر و حبس کن / تا شود چهر حقیقت بی حجاب ای رنجبر
دیوی آز و خودخواهی را مهار و زندانی کن تا چهره حقیقت آشکار و بیپرده شود.
حاکم شرعی که بهر رشوه فتوی میدهد / کی دهد عرض فقیران را جواب ای رنجبر
حاکم شرعی که در برابر رشوه فتوا میدهد، چگونه ممکن است به دادخواهی فقیران پاسخ دهد؟
آنکه خود را پاک میداند ز هر آلودگی / میکند مردارخواری چون غراب ای رنجبر
آنکس که خود را از هر آلودگی پاک میداند، در حقیقت مانند کلاغ مردارخواری میکند.
گر که اطفال تو بی شامند شبها باک نیست / خواجه تیهو میکند هر شب کباب ای رنجبر
اگر کودکان تو شبها گرسنه بمانند، برای خواجه اهمیتی ندارد؛ زیرا او هر شب گوشت تیهو را کباب میکند.
گر چراغت را نبخشیده است گردون روشنی / غم مخور، میتابد امشب ماهتاب ای رنجبر
اگر روزگار چراغ زندگیات را روشن نکرده است، اندوهگین نباش؛ امشب نور ماه میتابد.
درخور دانش امیرانند و فرزندانشان / تو چه خواهی فهم کردن از کتاب ای رنجبر
از دیدگاه آنان، دانش و کتاب شایسته امیران و فرزندانشان است؛ و تو، ای کارگر، چه حقی داری که چیزی از کتاب بفهمی؟
مردم آنانند کز حکم و سیاست آگهند / کارگر کارش غم است و اضطراب ای رنجبر
از نظر آنان مردم واقعی کسانی هستند که از حکومت و سیاست آگاهاند؛ اما سهم کارگر فقط غم و نگرانی است.
هر که پوشد جامه ی نیکو بزرگ و لایق اوست / رو تو صدها وصله داری بر ثیاب ای رنجبر
هر کس لباس زیبا بپوشد، در نظر آنان بزرگ و شایسته است؛ اما تو، ای کارگر، بر جامهات صدها وصله داری.
جامه ات شوخ است و رویت تیره رنگ از گرد و خاک / از تو میبایست کردن اجتناب ای رنجبر
لباست کثیف و چهرهات از گرد و خاک تیره شده است؛ بنابراین، ای کارگر، از تو دوری میکنند.
هر چه بنویسند حکام اندرین محضر رواست / کس نخواهد خواستن زیشان حساب ای رنجبر
هرچه حاکمان در این دفتر و محضر بنویسند، روا و قانونی شمرده میشود و هیچکس از آنان حسابکشی نخواهد کرد.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، اعتراض به رنج و بهرهکشی از زحمتکشان و بیعدالتی اجتماعی است. شاعر کارگر را از تحمل خواری، ترس از اربابان و نادیده گرفتن حقوق پایمالشدهاش برحذر میدارد و او را به آگاهی، پرسشگری، دفاع از کرامت انسانی و ایستادگی در برابر ستمگران و استثمارکنندگان فرا میخواند.



