بسوز اندرین تیه، ای دل نهانی

پروین اعتصامی – قصیده شماره 49
درخت جهان
بسوز اندرین تیه، ای دل نهانی
مخواه از درخت جهان سایبانی
سبکدانه در مزرع خود بیفشان
گر این برزگر میکند سرگرانی
چو کارآگهان کار بایست کردن
چه رسم و رهی بهتر از کاردانی
زمانه به گنج تو تا چشم دارد
نیاموزدت شیوه ی پاسبانی
سیاه و سفیدند اوراق هستی
یکی انده و آن یکی شادمانی
همه صید صیاد چرخیم روزی
برای که این دام میگسترانی
ندوزد قبای تو این سفله درزی
بگرداندت سر به چیره زبانی
چو شاگردی مکتب دیو کردی
ببایست لوح و کتابش بخوانی
همه دیدنی ها و دانستنی ها
ببین و بدان تا که روزی بدانی
چرا توبه ی گرگ را میپذیری
چرا تحفه ی دیو را میستانی
چو نیروی بازوت هست، ای توانا
به درماندگان رحم کن تا توانی
درین نیلگون نامه، ثبت است با هم
حساب توانایی و ناتوانی
جوانا، به روز جوانی ز پیری
بیندیش، کز پیر ناید جوانی
روانی که ایزد تو را رایگان داد
بگیرد یکی روز هم رایگانی
چو کار تو ز امروز ماند به فردا
چه کاری کنی چون به فردا نمانی
غرض کشتن ماست، ورنه شب و روز
به خیره نکردند با هم تبانی
بدزدد ز تو باز دهر این کبوتر
گرش پر ببندی و گر برپرانی
بود خواب های تو بیگاه و سنگین
بود حمله های قضا ناگهانی
زیان را تو برداشتی، سود را چرخ
شگفتی است این گونه بازارگانی
تو خود میروی از پی نفس گمراه
بدین ورطه خود را تو خود میکشانی
ندارد ز کس رهزن آز پروا
ز بام افتد، گرش از در برانی
چه میدزدی از فرصت کار و کوشش
تو خود نیز کالای دزد جهانی
ترازوی کار تو شد چرخ اخضر
ز کردارها گه سبک، گه گرانی
به تدبیر، مار هوی را فسونی
به تمییز، تیغ خرد را فسانی
بسی عیبهای تو پوشیده ماند
اگر پرده ی جهل را بردرانی
ز گرداب نفس ارتوانی رهیدن
ز گردابها خویش را وارهانی
همی گرگ ایام بر تو بخندد
که چون بره، این گرگ می پرورانی
میان تو و نیستی جز دمی نیست
بسیجی کن اکنون که خود در میانی
ز روز نخستین همین بود گیتی
تو نیز از نخست آنچه بودی همانی
به سرچشمه ی جان، شکسته سبویی
به میخانه ی تن، ز دُردی کشانی
به دوک وجود آنچنان کار میکن
که سر رشته ی عقل را نگسلانی
دفینه است عقل و تو گنجور عاقل
سفینه است عمر و تواش بادبانی
به صد چشم می بیندت چرخ گردان
مپندار کز چشم گیتی نهانی
درین دایره هر چه هستی پدیدی
درین آینه هر که هستی عیانی
تو چون ذره این باد را در کمندی
تو چو صعوه این مار را در دهانی
شنیدی چو اندرز من، از تو خواهم
که بشنیده ی خویش را بشنوانی
تو را سفره آماده و دیو ناهار
بر این سفره بنگر کرا مینشانی
از آن روی بر نان گرمی رسیدی
که گر ناشتاییست نانش رسانی
زمانه بسی بیشتر از تو داند
چه خوش میکنی دل که بسیار دانی
کشد کام و ناکام، چرخت به میدان
کشد گر جبانی و گر پهلوانی
کمان سپهرت بیندازد آخر
تو مانند تیری که اندر کمانی
مه و سال چون کاروانیست خامش
تو یکچند همراه این کاروانی
حکایت کند رشته ی کارگاهت
اگر دیبه، گر بوریا، گر کتانی
هنرها گهرهای پاک وجودند
تو یک روز بحری و یک روز کانی
نکو خانه ای ساختی ای کبوتر
ندیدی که با باز هم آشیانی
به ما جهل زان کرد دستان که هرگز
نکردیم با عقل همداستانی
برآنست دیو هوی تا بسوزی
تو نیز از سیه روزگاری برآنی
در این باغ دلکش که گیتیش نامست
قضا و قدر می کند باغبانی
به گلزار، گل یک نفس بود مهمان
فلک زود رنجید از میزبانی
بیا تا خرامیم سوی گلستان
به نظاره ی دولت بوستانی
سحر ابر آذاری آمد ز دریا
به طرف چمن کرد گوهرفشانی
زمین از صفای ریاحین الوان
زند طعنه بر نقش ارژنگ مانی
نهاده به سر نرگس از زر کلاهی
به بر کرده پیراهن پرنیانی
ازین کوچگه کوچ بایست کردن
که کردست بر روی پل زندگانی
قفس بشکن ای روح، پرواز میکن
چرا پایبند اندرین خاکدانی
همایی تو و سدره ات آشیانست
مکن خیره بر کرکسان میهمانی
دلیران گرفتند اقطار عالم
به شمشیر هندی و تیغ یمانی
از آن نامداران و گردنفرازان
نشانی نماندست جز بی نشانی
ببین تا چه کردست گردون گردان
به جمشید و طهمورث باستانی
گشوده دهان طاق کسری و گوید
چه شد تاج و تخت انوشیروانی
چنین است رسم و ره دهر، پروین
بدینگونه شد گردش آسمانی
معنی بیتهای نخستین
بسوز اندرین تیه، ای دل نهانی / مخواه از درخت جهان سایبانی
ای دل پنهان، در این بیابان دنیا بسوز و از درخت جهان پناه و سایه مخواه؛ زیرا دنیا جای ماندن و آسودن نیست.
سبکدانه در مزرع خود بیفشان / گر این برزگر میکند سرگرانی
اگر این کشاورز روزگار در کار خود کوتاهی میکند، تو در مزرعه وجودت بذرهای کوچک و نیک بیفشان.
چو کارآگهان کار بایست کردن / چه رسم و رهی بهتر از کاردانی
هنگامی که باید کاری انجام شود، برای اهل خرد هیچ روش و راهی بهتر از مهارت و کاردانی نیست.
زمانه به گنج تو تا چشم دارد / نیاموزدت شیوه ی پاسبانی
تا زمانی که روزگار به دارایی تو چشم دوخته است، به تو روش نگهداری و پاسداری از گنجت را نمیآموزد.
سیاه و سفیدند اوراق هستی / یکی انده و آن یکی شادمانی
صفحات زندگی گاه سیاه و گاه سفیدند؛ یک صفحه اندوه است و صفحهای دیگر شادی.
همه صید صیاد چرخیم روزی / برای که این دام میگسترانی
همه ما سرانجام روزی شکار صیاد روزگار میشویم؛ پس این دام را برای چه کسی میگسترانی؟
ندوزد قبای تو این سفله درزی / بگرداندت سر به چیره زبانی
این خیاط فرومایه، یعنی دنیا، قبای شایستهای برای تو نمیدوزد و با سخنان فریبنده تو را گمراه میکند.
چو شاگردی مکتب دیو کردی / ببایست لوح و کتابش بخوانی
اگر شاگرد مکتب دیو شدهای، باید لوح و کتاب او را بخوانی و از شیوههای فریب و بدی او آگاه باشی.
همه دیدنی ها و دانستنی ها / ببین و بدان تا که روزی بدانی
همه چیزهایی را که دیدنی و دانستنیاند ببین و بیاموز تا سرانجام به آگاهی و شناخت برسی.
چرا توبه ی گرگ را میپذیری / چرا تحفه ی دیو را میستانی
چرا به توبه گرگ اعتماد میکنی و چرا هدیه دیو را میپذیری؟ نباید از بدکاران انتظار خیر داشت.
چو نیروی بازوت هست، ای توانا / به درماندگان رحم کن تا توانی
ای توانمند، تا زمانی که قدرت و توان داری، به نیازمندان رحم کن و به آنان یاری برسان.
درین نیلگون نامه، ثبت است با هم / حساب توانایی و ناتوانی
در دفتر آبیرنگ آفرینش، حساب توانایی و ناتوانی همه موجودات با هم ثبت و محفوظ است.
جوانا، به روز جوانی ز پیری / بیندیش، کز پیر ناید جوانی
ای جوان، در روزگار جوانی به دوران پیری بیندیش؛ زیرا وقتی پیر شدی، جوانی دوباره بازنمیگردد.
روانی که ایزد تو را رایگان داد / بگیرد یکی روز هم رایگانی
جانی را که خداوند رایگان به تو بخشیده است، روزی نیز بیهیچ بها و عوضی از تو خواهد گرفت.
چو کار تو ز امروز ماند به فردا / چه کاری کنی چون به فردا نمانی
اگر کار امروزت را به فردا بیندازی، هنگامی که فردایی برای ماندن نداشته باشی، دیگر چه کاری میتوانی انجام دهی؟
غرض کشتن ماست، ورنه شب و روز / به خیره نکردند با هم تبانی
هدف روزگار نابودی ماست؛ وگرنه شب و روز بیهوده و بیدلیل با یکدیگر همپیمان نشدهاند.
بدزدد ز تو باز دهر این کبوتر / گرش پر ببندی و گر برپرانی
روزگار این کبوتر عمر را از تو خواهد ربود، چه بالهایش را ببندی و چه آزادانه به پروازش درآوری.
بود خواب های تو بیگاه و سنگین / بود حمله های قضا ناگهانی
خوابها و غفلتهای تو دیرهنگام و سنگین است، اما حملههای سرنوشت ناگهانی و غیرمنتظره رخ میدهد.
زیان را تو برداشتی، سود را چرخ / شگفتی است این گونه بازارگانی
تو زیان را نصیب خود کردهای و روزگار سود را برده است؛ شگفتا از این دادوستد نابرابر.
تو خود میروی از پی نفس گمراه / بدین ورطه خود را تو خود میکشانی
خودت در پی نفس گمراه حرکت میکنی و خودت نیز خویشتن را به این گرداب و پرتگاه میکشانی.
ندارد ز کس رهزن آز پروا / ز بام افتد، گرش از در برانی
دزد آز از هیچکس بیم ندارد؛ اگر او را از در بیرون کنی، ممکن است از بام وارد شود و تو را گرفتار کند.
چه میدزدی از فرصت کار و کوشش / تو خود نیز کالای دزد جهانی
چرا فرصت کار و تلاش را از خود میربایی، در حالی که خودت نیز کالایی هستی که دزد جهان، یعنی روزگار، تو را خواهد ربود.
ترازوی کار تو شد چرخ اخضر / ز کردارها گه سبک، گه گرانی
آسمان سبز، ترازوی اعمال توست و کردارهایت را گاه سبک و گاه سنگین میسنجد.
به تدبیر، مار هوی را فسونی / به تمییز، تیغ خرد را فسانی
با تدبیر، مار هوس را افسون کن و با تشخیص و خرد، شمشیر عقل را تیز و برنده ساز.
بسی عیبهای تو پوشیده ماند / اگر پرده ی جهل را بردرانی
اگر پرده جهل را از میان برداری، بسیاری از عیبها و کاستیهای پنهان خود را خواهی شناخت.
ز گرداب نفس ارتوانی رهیدن / ز گردابها خویش را وارهانی
اگر بتوانی از گرداب نفس رهایی یابی، خود را از همه گردابهای گمراهکننده نجات دادهای.
همی گرگ ایام بر تو بخندد
گرگ روزگار همچنان تو را به بازی میگیرد و بر غفلت و بیخبری تو میخندد.
معنی بیتهای میانی
که چون بره، این گرگ می پرورانی / میان تو و نیستی جز دمی نیست
تو در حالی که خودت رفتنی هستی، این گرگِ درنده را میپرورانی؛ زیرا میان بودن تو و نیستی تنها لحظهای کوتاه فاصله است.
بسیجی کن اکنون که خود در میانی / ز روز نخستین همین بود گیتی
اکنون که در میانهی میدان زندگی هستی، آمادهی کار و کوشش شو؛ زیرا جهان از همان آغاز چنین ناپایدار و گذرا بوده است.
تو نیز از نخست آنچه بودی همانی / به سرچشمه ی جان، شکسته سبویی
تو نیز از آغاز همان حقیقتی بودهای که اکنون هستی؛ اما در سرچشمهی جان، مانند سبویی شکسته و ناتوانی.
به میخانه ی تن، ز دُردی کشانی / به دوک وجود آنچنان کار میکن
در میخانهی جسم، از تهماندهی شراب زندگی مینوشی؛ پس رشتهی هستی خود را چنان بگردان و بباف که شایسته باشد.
که سر رشته ی عقل را نگسلانی / دفینه است عقل و تو گنجور عاقل
چنان زندگی کن که پیوندت با خرد گسسته نشود؛ زیرا عقل گنجی پنهان است و تو نگهبان خردمند آن هستی.
سفینه است عمر و تواش بادبانی / به صد چشم می بیندت چرخ گردان
عمر مانند کشتی است و تو بادبان آن؛ و آسمان گردان با صد چشم مراقب و ناظر توست.
مپندار کز چشم گیتی نهانی / درین دایره هر چه هستی پدیدی
گمان نکن که از نگاه جهان پنهانی؛ در این گردش روزگار، هرچه هستی آشکار و نمایانی.
درین آینه هر که هستی عیانی / تو چون ذره این باد را در کمندی
در آینهی جهان، حقیقت هرکس آشکار است؛ تو مانند ذرهای هستی که باد را در کمند خود گرفتار میکنی.
تو چو صعوه این مار را در دهانی / شنیدی چو اندرز من، از تو خواهم
تو مانند پرندهای کوچک هستی که ماری بزرگ را در دهان گرفته است؛ اکنون که پند مرا شنیدی، از تو خواستهای دارم.
که بشنیده ی خویش را بشنوانی / تو را سفره آماده و دیو ناهار
میخواهم آنچه را شنیدهای به دیگران نیز برسانی؛ برای تو سفرهای آماده است، اما دیوی در پی خوردن و بهرهبردن از آن است.
بر این سفره بنگر کرا مینشانی / از آن روی بر نان گرمی رسیدی
بنگر چه کسی را بر این سفره مینشانی؛ اینکه به نان گرم و روزی رسیدهای، دلیلی دارد.
که گر ناشتاییست نانش رسانی / زمانه بسی بیشتر از تو داند
زیرا اگر کسی گرسنه باشد، باید نانش را به او برسانی؛ روزگار بسیار بیش از تو آگاهی و تجربه دارد.
چه خوش میکنی دل که بسیار دانی / کشد کام و ناکام، چرخت به میدان
چه بیهوده دل خود را خوش میکنی که بسیار میدانی؛ چرخ روزگار خواه با کامیابی و خواه با ناکامی، تو را به میدان زندگی میکشاند.
کشد گر جبانی و گر پهلوانی / کمان سپهرت بیندازد آخر
چه ترسو باشی و چه پهلوان، روزگار تو را پیش میراند؛ اما سرانجام کمان آسمان تو را خواهد انداخت.
تو مانند تیری که اندر کمانی / مه و سال چون کاروانیست خامش
تو مانند تیری هستی که در کمان نهاده شده است؛ ماهها و سالها نیز مانند کاروانی خاموش در گذرند.
تو یکچند همراه این کاروانی / حکایت کند رشته ی کارگاهت
تو برای مدتی کوتاه همراه این کاروان هستی؛ رشتهی کار و زندگیات داستان حال تو را بازگو میکند.
اگر دیبه، گر بوریا، گر کتانی / هنرها گهرهای پاک وجودند
خواه زندگیات مانند دیبا ظریف باشد، خواه مانند بوریا یا کتان ساده؛ هنرها گوهرهای پاک وجود انساناند.
تو یک روز بحری و یک روز کانی / نکو خانه ای ساختی ای کبوتر
تو گاهی دریایی ژرف و گاهی معدنی پربهایی؛ ای کبوتر، خانهای نیکو برای خود ساختهای.
ندیدی که با باز هم آشیانی / به ما جهل زان کرد دستان که هرگز
اما ندیدی که چگونه کبوتر و باز نمیتوانند در یک آشیانه باشند؛ داستان روزگار ما را از آن رو نادان کرد که هرگز…
نکردیم با عقل همداستانی / برآنست دیو هوی تا بسوزی
با عقل و خرد همداستان نشدیم؛ اکنون دیو نفس و خواهشهای نفسانی در پی آن است که تو را بسوزاند.
تو نیز از سیه روزگاری برآنی / در این باغ دلکش که گیتیش نامست
تو نیز از این روزگار تیره و بدفرجام به ستوه آمدهای؛ در این باغ دلانگیز که نامش جهان است…
قضا و قدر می کند باغبانی / به گلزار، گل یک نفس بود مهمان
قضا و قدر باغبان این جهان است؛ و در گلزار هستی، هر گل تنها لحظهای مهمان است.
فلک زود رنجید از میزبانی / بیا تا خرامیم سوی گلستان
آسمان خیلی زود از میزبانی گلها خسته و آزرده شد؛ بیا تا با ناز و آرامش به سوی گلستان برویم.
به نظاره ی دولت بوستانی / سحر ابر آذاری آمد ز دریا
تا شکوه و خرمی بوستان را تماشا کنیم؛ هنگام سحر، ابر آذاری از سوی دریا آمد.
به طرف چمن کرد گوهرفشانی / زمین از صفای ریاحین الوان
ابر به سوی چمن باران خود را مانند گوهر فرو ریخت؛ و زمین از پاکی و زیبایی گلهای گوناگون…
زند طعنه بر نقش ارژنگ مانی / نهاده به سر نرگس از زر کلاهی
چنان زیبا شده است که به نقشهای ارژنگ مانی طعنه میزند؛ گل نرگس کلاهی زرین بر سر نهاده است.
به بر کرده پیراهن پرنیانی / ازین کوچگه کوچ بایست کردن
و پیراهنی ابریشمی بر تن کرده است؛ اما باید از این منزل و جایگاه کوچ کرد.
معنی بیتهای پایانی
که کردست بر روی پل زندگانی / قفس بشکن ای روح، پرواز میکن
چه کسی بر پل زندگی چنین کرده است؟ ای روح، قفس تن را بشکن و آزادانه پرواز کن.
چرا پایبند اندرین خاکدانی / همایی تو و سدره ات آشیانست
چرا در این جهان خاکی گرفتار ماندهای، در حالی که تو مانند همایی و جایگاهت آشیانهای بلند در سدره است؟
مکن خیره بر کرکسان میهمانی / دلیران گرفتند اقطار عالم
به کرکسان و فرومایگان دل مبند و چشم امید نداشته باش؛ دلیران سراسر جهان را به تصرف خود درآوردند.
به شمشیر هندی و تیغ یمانی / از آن نامداران و گردنفرازان
آنان با شمشیر هندی و تیغ یمانی به این پیروزیها دست یافتند؛ اما از آن بزرگان و سربلندان…
نشانی نماندست جز بی نشانی / ببین تا چه کردست گردون گردان
از آن نامآوران جز گمنامی و بینشانی چیزی باقی نمانده است؛ ببین روزگار گردان با آنان چه کرده است.
به جمشید و طهمورث باستانی / گشوده دهان طاق کسری و گوید
روزگار با جمشید و طهمورث باستانی چه کرد؟ طاق کسری دهان گشوده و چنین میگوید.
چه شد تاج و تخت انوشیروانی / چنین است رسم و ره دهر، پروین
تاج و تخت انوشیروان چه شد و به کجا رفت؟ ای پروین، رسم و روش روزگار چنین است.
بدینگونه شد گردش آسمانی
گردش آسمان و چرخ روزگار به همین گونه بوده و هست.
«»
تفسیر کلی
در این شعر، شاعر انسان را به دلکندن از آسایش زودگذر و پناهجویی از «درخت جهان» فرامیخواند و بر ناپایداری نعمتهای دنیا تأکید میکند. او با تصویر کشاورزی، انسان را به کاشتن بذر کوشش و عمل در مزرعه زندگی دعوت میکند و بیحاصلی را نتیجه سستی و سرگرانی میداند. از نگاه شاعر، در زمانهای که فرصتها و سرمایهها در معرض نابودیاند، بهترین راه، کاردانی، هوشیاری و انجام بهموقع وظایف است. همچنین شعر هشدار میدهد که وابستگی به گنج و دارایی، انسان را به پاسبانی از امور ناپایدار مشغول میکند و از رشد حقیقی بازمیدارد.



