به چشم عجب، سوی کاه کرد کوه نگاه

پروین اعتصامی – قصیده شماره 44
کوه و کاه
به چشم عجب، سوی کاه کرد کوه نگاه
به خنده گفت: که کار تو شد ز جهل، تباه
ز هر نسیم بلرزی، ز هر نفس بپری
همیشه، روی تو زرد است و روزگار، سیاه
مرا به چرخ برافراشت بردباری، سر
تو گه به اوج سمایی و گاه در بن چاه
کسی بزرگ نگردد مگر ز کار بزرگ
گر از تو کار نیاید، زمانه را چه گناه؟
مرا نبرد ز جا هیچ دست زور، ولیک
تو را نه جای نشستن بود، نه خفتنگاه
مرا ز رسم و ره نیک خویش، قدر فزود
نه ای تو بی خبر، از هیچ رسم و راه آگاه
گهر ز کان دل من، برند گوهریان
پلنگ و شیر، به سوی من آورند پناه
نه باک سلسله دارم، نه بیم آفت سیل
نه سیر مهر زبونم کند، نه گردش ماه
به نزد اهل خرد، سستی و سبکساریست
در اوفتادن بیجا و جستن بیگاه
بگفت: رهزن گیتی ره تو هم بزند
مخند خیره، به افتادگان هر سر راه
مشو ز دولت ناپایدار خویش ایمن
سوی تو نیز کشد شبرو سپهر، سپاه
قویتری ز تو، روزی ز پا در افکندت
به یک دقیقه، ز من هیچتر شوی ناگاه
چه حاصل از هنر و فضل مردم خودبین؟
خوشم که هیچم و همچون تو نیستم خودخواه
گر از نسیم بترسم به خویش، ننگی نیست
شنیده ای که بلرزد به پیش باد، گیاه؟
تو، جاه خویش فزون کن به استواری و صبر
مرا که جز پر کاهی نی ام، چه رتبت و جاه
خوش آن کسی که چو من، سر ز پا نمی داند
خوش آن تنی که نبردست ، بار کفش و کلاه
چه شاهباز توانا، چه ماکیان ضعیف
شوند جمله سرانجام، صید این روباه
بنای محکمه ی روزگار، بر ستم است
قضا چو حکم نویسند، چه داوری، چه گواه
چه فرق، گر تو گرانسنگ و ما سبکساریم
چو تندباد حوادث وزد، چه کوه و چه کاه
کسی ز روی حقیقت بلند شد، پروین
که دست دیو هوی شد ز دامنش کوتاه
معنی بیتهای شعر
به چشم عجب، سوی کاه کرد کوه نگاه / به خنده گفت: که کار تو شد ز جهل، تباه
کوه با غرور و شگفتی به کاه نگاه کرد و خندید و گفت: نادانی تو باعث نابودیات شده است.
ز هر نسیم بلرزی، ز هر نفس بپری / همیشه، روی تو زرد است و روزگار، سیاه
تو از هر نسیمی میلرزی و با هر نفسی به پرواز درمیآیی؛ همیشه ناتوان و پریشانروزی.
مرا به چرخ برافراشت بردباری، سر / تو گه به اوج سمایی و گاه در بن چاه
بردباری مرا به بلندترین جایگاه رسانده است، اما تو گاهی به آسمان میروی و گاهی به ته چاه سقوط میکنی.
کسی بزرگ نگردد مگر ز کار بزرگ / گر از تو کار نیاید، زمانه را چه گناه؟
هیچکس جز با انجام کارهای بزرگ به بزرگی نمیرسد؛ اگر تو توانایی انجام کاری نداری، چرا زمانه را سرزنش میکنی؟
مرا نبرد ز جا هیچ دست زور، ولیک / تو را نه جای نشستن بود، نه خفتنگاه
هیچ نیروی زورمندی نمیتواند مرا از جایم حرکت دهد، اما تو حتی جای ثابتی برای نشستن و خوابیدن نداری.
مرا ز رسم و ره نیک خویش، قدر فزود / نه ای تو بی خبر، از هیچ رسم و راه آگاه
ارزش و جایگاه من به سبب رفتار و روش نیک من بیشتر شده است؛ اما تو از هیچ رسم و راه درستی آگاهی نداری.
گهر ز کان دل من، برند گوهریان / پلنگ و شیر، به سوی من آورند پناه
جواهرشناسان گوهرهای دل مرا استخراج میکنند و حتی پلنگ و شیر نیز به من پناه میآورند.
نه باک سلسله دارم، نه بیم آفت سیل / نه سیر مهر زبونم کند، نه گردش ماه
نه از زنجیر هراسی دارم و نه از زیان سیل؛ گرمای خورشید و گردش ماه نیز مرا ناتوان نمیکند.
به نزد اهل خرد، سستی و سبکساریست / در اوفتادن بیجا و جستن بیگاه
از نظر خردمندان، سستی و سبکسری آن است که کسی بیجا فرود افتد و نابهنگام به جستوجو و تکاپو بپردازد.
بگفت: رهزن گیتی ره تو هم بزند / مخند خیره، به افتادگان هر سر راه
کاه گفت: روزگار غارتگر سرانجام راه تو را نیز خواهد بست؛ پس به انسانهای افتاده در کنار راه با بیفکری نخند.
مشو ز دولت ناپایدار خویش ایمن / سوی تو نیز کشد شبرو سپهر، سپاه
به سبب بخت و نعمت ناپایدار خود آسوده و ایمن مباش؛ آسمان شبرو نیز سپاه خود را به سوی تو خواهد کشاند.
قویتری ز تو، روزی ز پا در افکندت / به یک دقیقه، ز من هیچتر شوی ناگاه
روزی کسی نیرومندتر از تو، تو را از پا درمیآورد و ناگهان در یک لحظه از منِ کاه نیز بیارزشتر میشوی.
چه حاصل از هنر و فضل مردم خودبین؟ / خوشم که هیچم و همچون تو نیستم خودخواه
هنر و دانش انسان خودبین چه سودی دارد؟ من خشنودم که چیزی نیستم، اما مانند تو خودخواه نیستم.
گر از نسیم بترسم به خویش، ننگی نیست / شنیده ای که بلرزد به پیش باد، گیاه؟
اگر از نسیم بترسم و بلرزم، جای شرمساری نیست؛ مگر نشنیدهای که گیاه در برابر باد میلرزد؟
تو، جاه خویش فزون کن به استواری و صبر / مرا که جز پر کاهی نی ام، چه رتبت و جاه
تو با استواری و شکیبایی جایگاه خود را بالاتر ببر؛ اما من که جز پر کاهی نیستم، چه مقام و منزلتی دارم؟
خوش آن کسی که چو من، سر ز پا نمی داند / خوش آن تنی که نبردست ، بار کفش و کلاه
خوشا به حال کسی که مانند من تفاوت سر و پا را نمیداند؛ و خوشا آن پیکری که بار کفش و کلاه را بر دوش نکشیده است.
چه شاهباز توانا، چه ماکیان ضعیف / شوند جمله سرانجام، صید این روباه
چه شاهین نیرومند باشند و چه مرغی ناتوان، سرانجام همه شکار این روباه، یعنی روزگار حیلهگر، میشوند.
بنای محکمه ی روزگار، بر ستم است / قضا چو حکم نویسند، چه داوری، چه گواه
بنیاد دادگاه روزگار بر ستم استوار است؛ هنگامی که تقدیر حکم خود را بنویسد، دیگر داوری و شاهد چه سودی دارد؟
چه فرق، گر تو گرانسنگ و ما سبکساریم / چو تندباد حوادث وزد، چه کوه و چه کاه
چه تفاوتی دارد که تو سنگینوزن و ما سبکوزن باشیم؟ وقتی تندباد حوادث بوزد، کوه و کاه هر دو در معرض آن هستند.
کسی ز روی حقیقت بلند شد، پروین / که دست دیو هوی شد ز دامنش کوتاه
پروین، از دیدگاه حقیقت، کسی به مقام بلند میرسد که دست دیوِ خواهشهای نفسانی را از دامان خود کوتاه کرده باشد.
تفسیر کلی
در این شعر، کوه نماد انسان استوار و کاه نماد فرد سستاراده و ناتوانی است که با هر حادثهای دچار ترس و پریشانی میشود. کوه با نکوهش کاه، بر اهمیت بردباری، پایداری و توانایی در برابر فراز و نشیبهای زندگی تأکید میکند. شاعر یادآور میشود که بزرگی و سربلندی تنها با انجام کارهای بزرگ و شایسته به دست میآید، نه با ادعا و ظاهر. پیام اصلی شعر آن است که انسان نباید شکستها و ناکامیهای خود را به گردن روزگار بیندازد، بلکه باید ضعفهای خویش را اصلاح و برای رشد تلاش کند.



