یکی مرغ زیرک، ز کوتاه بامی

پروین اعتصامی – قصیده شماره 51
مرغ زیرک
یکی مرغ زیرک، ز کوتاه بامی
نظر کرد روزی به گسترده دامی
بسان ره اهرمن، پیچ پیچی
به کردار نطعی، ز خون سرخ فامی
همه پیچ و تابش، عیان گیروداری
همه نقش زیباش، روشن ظلامی
به هر دانه ای، قصه ای از فریبی
به هر ذره نوری، حدیثی ز شامی
به پهلوش، صیاد ناخوبرویی
به کشتن حریصی، به خون تشنه کامی
نه عاریش از دامن آلوده کردن
نه اش بیم ننگی، نه پروای نامی
زمانی فشردی و گاهی شکستی
گلوی تذروی و بال حمامی
از آن خدعه، آگاه مرغ دانا
به صیاد داد از بلندی سلامی
بپرسید این منظر جانفزا چیست
که دارد شکوه و صفای تمامی
بگفتا، سرایی است آباد و ایمن
فرود آی از بهر گشت و خرامی
خریدار ملک امان شو، چه حاصل
ز سرگشتگی های عمر حرامی
بخندید، کاین خانه نتوان خریدن
که مشتی نخ است و ندارد دوامی
نماند به غیر از پر و استخوانی
از آن کو نهد سوی این خانه گامی
نبندیم چشم و نیفتیم در چه
نبخشیم چیزی، نخواهیم وامی
به دامان و دست تو، هر قطره ی خون
مرا داده است از بلایی پیام
فریب جهان، پخته کردست ما را
تو، آتش نگه دار از بهر خامی
معنی بیتهای شعر
یکی مرغ زیرک، ز کوتاه بامی / نظر کرد روزی به گسترده دامی
روزی پرندهای دانا از بام کوتاهی به دام گستردهای که در زمین پهن شده بود نگاه کرد.
بسان ره اهرمن، پیچ پیچی / به کردار نطعی، ز خون سرخ فامی
آن دام مانند راهی پیچدرپیچ و فریبنده بود و همچون سفرهای به خون سرخ آغشته مینمود.
همه پیچ و تابش، عیان گیروداری / همه نقش زیباش، روشن ظلامی
در تمام پیچوتاب آن، آشکارا آشوب و گرفتاری دیده میشد و نقشهای زیبایش، تاریکی را روشن میکرد.
به هر دانه ای، قصه ای از فریبی / به هر ذره نوری، حدیثی ز شامی
در هر دانه، داستانی از فریب نهفته بود و در هر ذره نور، نشانی از تاریکی و تیرگی دیده میشد.
به پهلوش، صیاد ناخوبرویی / به کشتن حریصی، به خون تشنه کامی
در کنار دام، شکارچی زشترویی نشسته بود که بسیار حریص به کشتن و تشنه خونریزی بود.
نه عاریش از دامن آلوده کردن / نه اش بیم ننگی، نه پروای نامی
او از آلوده کردن دامان خود شرمی نداشت و نه از رسوایی میترسید و نه به آبرو و نام نیک اهمیت میداد.
زمانی فشردی و گاهی شکستی / گلوی تذروی و بال حمامی
گاهی گلوی قرقاول را میفشرد و زمانی بال کبوتر را میشکست.
از آن خدعه، آگاه مرغ دانا / به صیاد داد از بلندی سلامی
مرغ دانا که از آن نیرنگ آگاه شده بود، از فراز بلندی به شکارچی سلام کرد.
بپرسید این منظر جانفزا چیست / که دارد شکوه و صفای تمامی
از او پرسید: این منظره دلانگیز چیست که چنین شکوه و زیبایی کاملی دارد؟
بگفتا، سرایی است آباد و ایمن / فرود آی از بهر گشت و خرامی
شکارچی پاسخ داد: اینجا خانهای آباد و امن است؛ فرود بیا تا در آن گردش و آسودگی کنی.
خریدار ملک امان شو، چه حاصل / ز سرگشتگی های عمر حرامی
خریدار این سرزمین امن باش؛ از سرگردانیها و تباه کردن عمر چه سودی میبری؟
بخندید، کاین خانه نتوان خریدن / که مشتی نخ است و ندارد دوامی
مرغ خندید و گفت: این خانه را نمیتوان خرید، زیرا چیزی جز مشتی نخ نیست و پایداری ندارد.
نماند به غیر از پر و استخوانی / از آن کو نهد سوی این خانه گامی
از کسی که به سوی این خانه گام بردارد، چیزی جز پر و استخوان باقی نمیماند.
نبندیم چشم و نیفتیم در چه / نبخشیم چیزی، نخواهیم وامی
چشم خود را نمیبندیم تا در چاه نیفتیم؛ چیزی نمیبخشیم و وامی هم نمیخواهیم.
به دامان و دست تو، هر قطره ی خون / مرا داده است از بلایی پیام
هر قطره خونی که بر دامان و دست توست، برای من پیامی از یک بلا و مصیبت دارد.
فریب جهان، پخته کردست ما را / تو، آتش نگه دار از بهر خامی
فریبهای جهان ما را آزموده و پخته کرده است؛ تو آتش را برای خامها و ناآزمودگان نگه دار.
تفسیر کلی
شاعر در این قصیده با تصویرسازی از مرغ زیرک و دام گسترده، انسان را به هوشیاری در برابر فریبهای ظاهری دعوت میکند. دام، با همه پیچیدگی و زیباییاش، نمادی از خطرهایی است که در پس جلوههای فریبنده و وعدههای شیرین پنهان شدهاند. مرغ زیرک با دقت و تیزبینی درمییابد که هر دانه میتواند نشانهای از نیرنگ و هر جلوهای از نور، پردهای بر تاریکی باشد. پیام کلی شعر این است که خردمندی و شناخت حقیقت، انسان را از گرفتار شدن در دام فریب و ظواهر زیبا نجات میدهد.



