حاصل عمر تو افسون شد و حرمان

پروین اعتصامی – قصیده شماره 37
حاصل عمر
حاصل عمر تو افسون شد و حرمان
عیب خود را مکن ای دوست ز خود پنهان
وقت ضایع نکند هیچ هنرپیشه
جفت باطل نشود هیچ حقیقت دان
هیچگه نیست ره و رسم خردمندی
گرسنه خفتن و در سفره نهفتن نان
دهر گرگیست گرسنه، رخ از او برگیر
چرخ دیویست سیه دل، دل ازو بستان
پا بر این رهگذر سخت گرانتر نه
اسب زین دشت خطرناک سبکتر ران
موج و طوفان و نهنگست درین دریا
باید اندیشه کند زین همه کشتیبان
هیچ آگاه نیاسود درین ظلمت
هیچ دیوانه نشد بسته ی این زندان
ای بسا خرمن امید که در یک دم
کرد خاکسترش این صاعقه ی سوزان
تکیه بر اختر فیروز مکن چندین
ایمن از فتنه ی ایام مشو چندان
بی تو بس خواهد بودن دی و فروردین
بی تو بس خواهد گشتن فلک گردان
چو شود جان، به چه دردیت رسد پیکر
چو رود سر به چه کاریت خورد سامان
تو خود ار با نگهی پاک به خود بینی
یابی آن گنج که جوییش درین ویران
چو کتابیست ریا، بی ورق و بی خط
چو درختیست هوی، بی بن و بی اغصان
هیچ عاقل ننهد بر کف دست آتش
هیچ هشیار نساید به زبان سوهان
تا تو چون گوی درین کوی به سر گردی
بایدت خیره جفا دیدن از این چوگان
گشت هنگام درو، کشت چه کردی هین
آمد آوای جرس، توشه چه داری هان
رهرو گمشده و راهزنان در پیش
شب تار و خر لنگ و ره بی پایان
بکش این نفس حقیقت کش خودبین را
این نه جرمی است که خواهند ز تو تاوان
به یکی دل نتوان کار تن و جان کرد
به یکی دست دو طنبور زدن، نتوان
خرد استاد و تو شاگرد و جهان مکتب
چه رسیدت که چنین کودنی و نادان
تو شدی کاهل و از کار بری گشتی
نه زمستان گنهی داشت نه تابستان
بوستان بود وجود تو گه خلقت
تخم کردار بدش کرد چو شورستان
تو مپندار که عناب دهد علقم
تو مپندار که عزت رسد از خذلان
منشین با همه کس، کز پی بد کاری
آدمی روی توانند شدن دیوان
گشت ابلیس چو غواص به بحر دل
ماند بر جا شبه و رفت در غلطان
پویه آسوده نکردست کسی زین ره
لقمه بی سنگ نخوردست کسی زین خوان
گر شوی باد به گردش نرسی هرگز
طائر عمر چو از دام تو شد پران
دی شد امروز، به خیره مخور اندوهش
کز پس مرده خردمند نکرد افغان
خر تو میبرد این غول بیابانی
آخر کار تو میمانی و این پالان
شبرو دهر نگردد همه در یک راه
گشتن چرخ نباشد همه بر یکسان
کامها تلخ شد از تلخی این حلوا
عهدها سست شد از سستی این پیمان
آنکه نشناخته از هم الف و با را
زو چه داری طمع معرفت قرآن
پرتوی ده، تو نه ای دیو درون تیره
کوششی کن، تو نه ای کالبد بی جان
به تو هرچ آن رسد از تنگی و مسکینی
همه از توست، نه از کجروی دوران
نام جویی؟ چو ملک باش نکو کردار
قدر خواهی؟ چو فلک باش بلند ارکان
برو ای قطره در آغوش صدف بنشین
روی بنمای چو گشتی گهر رخشان
یاری از علم و هنر خواه، چو درمانی
نه فلان با تو کند یاری و نه بهمان
دانش اندوز، چه حاصل بود از دعوی
معنی آموز، چه سودی رسد از عنوان
بسته ی شوق بود از دو جهان آزاد
کشته ی عشق بود زنده ی جاویدان
همه زارع نبرد وقت درو خرمن
همه غواص نیارد گهر از عمان
زیب یابد سر و تن از ادب و دانش
زنده گردد دل و جان از هنر و عرفان
عقل گنجست، نباید که بَرَد دزدش
علم نورست، نباید که شود پنهان
هستی از بهر تن آسانی اگر بودی
چه بُدی برتری آدمی از حیوان
گر نبودی سخن طیبت و رنگ و بو
خسک و خشک بُدی همچو گل و ریحان
جامه ی جان تو زیور علم آراست
چه غم ار پیرهن تنت بود خلقان
سِحر باز است فلک، لیک چه خواهد کرد
سِحر با آنکه بود چون پسر عمران
چو شدی نیک، چه پروات ز بد روزی
چو شدی نوح، چه اندیشه ات از طوفان
برو از تیه بلا گمشده ای دریاب
بزن آبی و ز جانی شرری بنشان
به یکی لقمه، دل گرسنه ای بنواز
به یکی جامه، تن برهنه ای پوشان
بینوا مُرد به حسرت ز غم نانی
خواجه دلکوفته گشت از بره ی بریان
سوخت گر در دل شب خرمن پروانه
شمع هم تا به سحرگاه بود مهمان
بی هنر گر چه به تن دیبه ی چین پوشد
به پشیزی نخرندش چو شود عریان
همه یاران تو از چستی و چالاکی
پرنیان باف و تو در کارگه کتان
آنکه صراف گهر شد ننهد هرگز
سنگ را با دُر شهوار به یک میزان
ز چه، ای شاخک نورس، ندهی باری
به امید ثمری کشت تو را دهقان
هیچ، آزاده نشد بنده ی تن، پروین
هیچ پاکیزه نیالود دل و دامان
معنی بیتهای نخستین
حاصل عمر تو افسون شد و حرمان / عیب خود را مکن ای دوست ز خود پنهان
ای دوست، حاصل عمرت فریب و ناکامی شده است؛ پس عیبهای خود را از خویشتن پنهان مکن و آنها را ببین و اصلاح کن.
وقت ضایع نکند هیچ هنرپیشه / جفت باطل نشود هیچ حقیقت دان
هیچ هنرمند و کاردانی وقت خود را بیهوده تلف نمیکند و هیچ حقیقتشناسی با امور باطل و بیارزش همراه نمیشود.
هیچگه نیست ره و رسم خردمندی / گرسنه خفتن و در سفره نهفتن نان
هرگز گرسنه خوابیدن و پنهان کردن نان در سفره، راه و رسم خردمندی نیست.
دهر گرگیست گرسنه، رخ از او برگیر / چرخ دیویست سیه دل، دل ازو بستان
روزگار مانند گرگی گرسنه است، پس از آن روی برگردان؛ آسمان نیز همچون دیوی تیرهدل است، پس دل به آن مبند.
پا بر این رهگذر سخت گرانتر نه / اسب زین دشت خطرناک سبکتر ران
در این راه دشوار، قدمهایت را سنگین و کند مکن و اسب خود را در این دشت خطرناک چابکتر بران.
موج و طوفان و نهنگست درین دریا / باید اندیشه کند زین همه کشتیبان
در دریای زندگی موج و طوفان و نهنگ وجود دارد؛ بنابراین کشتیبان باید برای رویارویی با این خطرها چارهاندیشی کند.
هیچ آگاه نیاسود درین ظلمت / هیچ دیوانه نشد بسته ی این زندان
هیچ انسان آگاهی در این تاریکی آسوده نزیست و هیچ دیوانهای از گرفتار بودن در این زندان خشنود نشد.
ای بسا خرمن امید که در یک دم / کرد خاکسترش این صاعقه ی سوزان
چه بسیار خرمنهای امید که این صاعقهٔ سوزان در یک لحظه آنها را خاکستر کرده است.
تکیه بر اختر فیروز مکن چندین / ایمن از فتنه ی ایام مشو چندان
چندان بر ستارهٔ بخت و اقبال خود تکیه نکن و خود را از آشوبها و حوادث روزگار بیش از اندازه ایمن ندان.
بی تو بس خواهد بودن دی و فروردین / بی تو بس خواهد گشتن فلک گردان
پس از تو نیز روزهای زمستان و بهار فراوان خواهند آمد و آسمان همچنان به گردش خود ادامه خواهد داد.
چو شود جان، به چه دردیت رسد پیکر / چو رود سر به چه کاریت خورد سامان
وقتی جان از بدن برود، پیکر به چه کار تو میآید؟ و وقتی سر از میان برود، سامان و دارایی چه سودی برایت خواهد داشت؟
تو خود ار با نگهی پاک به خود بینی / یابی آن گنج که جوییش درین ویران
اگر خودت را با نگاهی پاک و درست بنگری، همان گنجی را که در این جهان ویران میجویی، در وجود خویش خواهی یافت.
چو کتابیست ریا، بی ورق و بی خط / چو درختیست هوی، بی بن و بی اغصان
ریاکاری مانند کتابی بیورق و بینوشته است و هوس همچون درختی بیریشه و بیشاخه.
هیچ عاقل ننهد بر کف دست آتش / هیچ هشیار نساید به زبان سوهان
هیچ خردمندی آتش را در کف دست نمیگذارد و هیچ انسان هوشیاری زبان خود را به سوهان نمیساید؛ یعنی انسان دانا خود را بیهوده در معرض خطر قرار نمیدهد.
تا تو چون گوی درین کوی به سر گردی / بایدت خیره جفا دیدن از این چوگان
تا زمانی که در میدان زندگی مانند گویی سرگردان باشی، ناچار باید بیهوده ضربهها و ستمهای چوگان روزگار را تحمل کنی.
گشت هنگام درو، کشت چه کردی هین / آمد آوای جرس، توشه چه داری هان
اکنون زمان درو فرا رسیده است؛ بگو چه کاشتهای. صدای حرکت کاروان بلند شده است؛ بگو برای سفر چه توشهای آماده کردهای.
رهرو گمشده و راهزنان در پیش / شب تار و خر لنگ و ره بی پایان
تو مانند رهروی گمشدهای هستی که راهزنان در پیش روی اویند؛ شب تاریک است، مرکب ناتوان و راه نیز بیپایان.
بکش این نفس حقیقت کش خودبین را / این نه جرمی است که خواهند ز تو تاوان
این نفس خودبین و حقیقتستیز را از میان بردار؛ زیرا کشتن چنین نفس سرکشی گناهی نیست که به سبب آن از تو غرامت بخواهند.
به یکی دل نتوان کار تن و جان کرد / به یکی دست دو طنبور زدن، نتوان
با یک دل نمیتوان همزمان کار جسم و جان را انجام داد؛ همانگونه که با یک دست نمیتوان دو طنبور نواخت.
خرد استاد و تو شاگرد و جهان مکتب / چه رسیدت که چنین کودنی و نادان
خرد استاد است، تو شاگردی و جهان مدرسه؛ پس چه بر سرت آمده که چنین نادان و کمخرد شدهای؟
تو شدی کاهل و از کار بری گشتی / نه زمستان گنهی داشت نه تابستان
تو تنبل شدی و از کار و کوشش بازماندی؛ تقصیر نه از زمستان بود و نه از تابستان، بلکه کوتاهی از خود تو بود.
بوستان بود وجود تو گه خلقت / تخم کردار بدش کرد چو شورستان
وجود تو هنگام آفرینش مانند بوستانی بود، اما بذر اعمال بد آن را به زمینی شور و بیحاصل تبدیل کرد.
تو مپندار که عناب دهد علقم / تو مپندار که عزت رسد از خذلان
گمان مکن گیاه تلخ و زهرآگین علقم، میوهٔ شیرین عناب میدهد؛ و تصور نکن که از خواری و شکست، عزت و سربلندی به دست میآید.
منشین با همه کس، کز پی بد کاری
با هر کسی همنشین مشو، زیرا ممکن است در پی کارهای بد و نادرست باشد.
معنی بیتهای میانی
آدمی روی توانند شدن دیوان / گشت ابلیس چو غواص به بحر دل
آدمیان میتوانند چهره و خوی دیوان پیدا کنند؛ همانگونه که ابلیس در دریای دل آدمی غواص شد و در آن نفوذ کرد.
ماند بر جا شبه و رفت در غلطان / پویه آسوده نکردست کسی زین ره
از این راه، شبهه و تردید بر جای میماند و گوهر حقیقت از دست میرود؛ زیرا هیچکس این مسیر را بیرنج و آسوده نپیموده است.
لقمه بی سنگ نخوردست کسی زین خوان / گر شوی باد به گردش نرسی هرگز
هیچکس از خوان زندگی لقمهای بیدشواری نخورده است؛ و اگر مانند باد هم تند و چابک باشی، هرگز به گردش روزگار نمیرسی.
طائر عمر چو از دام تو شد پران / دی شد امروز، به خیره مخور اندوهش
وقتی پرنده عمر از دام تو پرواز کرد و گذشته به امروز تبدیل شد، بیهوده برای آنچه از دست رفته است غمگین مباش.
کز پس مرده خردمند نکرد افغان / خر تو میبرد این غول بیابانی
خردمند پس از مرده و از دسترفته شیون نمیکند؛ این غول بیابانیِ روزگار است که مرکب و سرمایه زندگی تو را با خود میبرد.
آخر کار تو میمانی و این پالان / شبرو دهر نگردد همه در یک راه
سرانجام از مرکب زندگی چیزی جز پالان آن برایت نمیماند؛ زیرا شبرو روزگار همیشه در یک مسیر حرکت نمیکند.
گشتن چرخ نباشد همه بر یکسان / کامها تلخ شد از تلخی این حلوا
گردش چرخ روزگار همیشه یکسان نیست؛ و آرزوها به سبب تلخی حوادث زندگی تلخ شدهاند.
عهدها سست شد از سستی این پیمان / آنکه نشناخته از هم الف و با را
پیمانها به سبب بیوفایی و سستی مردم از اعتبار افتادهاند؛ و کسی که حتی الف و بای دانش را نمیشناسد،
زو چه داری طمع معرفت قرآن / پرتوی ده، تو نه ای دیو درون تیره
از چنین کسی چگونه میتوان انتظار شناخت و معرفت قرآن داشت؟ ای انسان، پرتوی از روشنایی بتابان، زیرا در درون خود دیوی تاریک نیستی.
کوششی کن، تو نه ای کالبد بی جان / به تو هرچ آن رسد از تنگی و مسکینی
کوشش کن، زیرا کالبدی بیجان نیستی؛ هرچه از تنگدستی و درماندگی به تو میرسد،
همه از توست، نه از کجروی دوران / نام جویی؟ چو ملک باش نکو کردار
همه نتیجه کردار خود توست، نه حاصل کجرفتاری روزگار. اگر نام و آوازه میخواهی، مانند فرشته نیکوکار باش.
قدر خواهی؟ چو فلک باش بلند ارکان / برو ای قطره در آغوش صدف بنشین
اگر بزرگی و ارج میطلبی، مانند آسمان بلندپایه باش؛ ای قطره، برو و در آغوش صدف جای بگیر.
روی بنمای چو گشتی گهر رخشان / یاری از علم و هنر خواه، چو درمانی
هنگامی که به گوهر درخشانی تبدیل شدی، خود را آشکار کن؛ و اگر درمانده شدی، از دانش و هنر یاری بخواه.
نه فلان با تو کند یاری و نه بهمان / دانش اندوز، چه حاصل بود از دعوی
نه فلانکس و نه بهمانکس در سختی به یاری تو نمیآیند؛ دانش بیاموز، زیرا ادعا و سخن بیعمل سودی ندارد.
معنی آموز، چه سودی رسد از عنوان / بسته ی شوق بود از دو جهان آزاد
معنی و حقیقت را بیاموز، زیرا عنوان و نامونشان به تنهایی سودی ندارد. کسی که گرفتار شوق و اشتیاق است، از قید هر دو جهان آزاد میشود.
کشته ی عشق بود زنده ی جاویدان / همه زارع نبرد وقت درو خرمن
کسی که در راه عشق کشته شود، در حقیقت برای همیشه زنده است؛ همانگونه که هر کشاورزی هنگام درو الزاماً خرمن فراوان به دست نمیآورد.
همه غواص نیارد گهر از عمان / زیب یابد سر و تن از ادب و دانش
هر غواصی نمیتواند از دریای عمان مروارید به دست آورد؛ سر و تن انسان با ادب و دانش زیبایی و آراستگی مییابد.
زنده گردد دل و جان از هنر و عرفان / عقل گنجست، نباید که بَرَد دزدش
دل و جان با هنر و شناخت معنوی زنده میشود؛ عقل گنجی است که نباید گذاشت دزد آن را برباید.
علم نورست، نباید که شود پنهان / هستی از بهر تن آسانی اگر بودی
دانش نور است و نباید پنهان بماند؛ اگر هستی فقط برای آسایش جسم بود،
چه بُدی برتری آدمی از حیوان / گر نبودی سخن طیبت و رنگ و بو
انسان چه برتریای بر حیوان داشت؟ اگر شیرینی سخن و زیبایی و لطافت وجود نداشت،
خسک و خشک بُدی همچو گل و ریحان / جامه ی جان تو زیور علم آراست
گل و ریحان نیز مانند خس و خاشاک خشک و بیارزش میشدند. علم، جامه جان تو را آراسته و زیبا کرده است.
چه غم ار پیرهن تنت بود خلقان / سِحر باز است فلک، لیک چه خواهد کرد
اگر پیراهن تنت کهنه و فرسوده باشد، چه باک؟ آسمان نیرنگباز و جادوگر است، اما چه کاری میتواند بکند
سِحر با آنکه بود چون پسر عمران / چو شدی نیک، چه پروات ز بد روزی
در برابر کسی که مانند موسی، پسر عمران، نیرومند و صاحب معجزه است، جادوی آسمان کاری از پیش نمیبرد. وقتی نیکوکار شدی، از بدی روزگار چه بیم داری؟
چو شدی نوح، چه اندیشه ات از طوفان / برو از تیه بلا گمشده ای دریاب
وقتی مانند نوح استوار و رهاییبخش شدی، از طوفان هراسی نداشته باش؛ برو و گمشدهای را از بیابان بلا نجات بده.
بزن آبی و ز جانی شرری بنشان
آبی بر آتش رنج او بزن و در جانش جرقهای از امید و زندگی بنشان.
معنی بیتهای پایانی
به یکی لقمه، دل گرسنه ای بنواز / به یکی جامه، تن برهنه ای پوشان
با بخشیدن لقمهای، دل گرسنهای را شاد کن و با دادن جامهای، تن برهنهای را بپوشان.
بینوا مُرد به حسرت ز غم نانی / خواجه دلکوفته گشت از بره ی بریان
فقیر از حسرت و اندوه نان مرد، در حالی که توانگر از خوردن برهٔ بریان دلآزرده و خسته شد.
سوخت گر در دل شب خرمن پروانه / شمع هم تا به سحرگاه بود مهمان
اگر پروانه در دل شب در آتش سوخت، شمع نیز تا هنگام سحر میزبان و همراه او بود.
بی هنر گر چه به تن دیبه ی چین پوشد / به پشیزی نخرندش چو شود عریان
انسان بیهنر، هرچند جامهٔ ابریشمی چینی بپوشد، هنگامی که از ظاهر و لباس خالی شود، ارزشی ندارد و او را به پشیزی هم نمیخرند.
همه یاران تو از چستی و چالاکی / پرنیان باف و تو در کارگه کتان
همهٔ دوستان و همسالان تو از چابکی و توانایی مانند بافندگان پرنیاناند، اما تو در کارگاه کتان بافی ماندهای و از آنان عقبتری.
آنکه صراف گهر شد ننهد هرگز / سنگ را با دُر شهوار به یک میزان
کسی که گوهرشناس و جواهرفروش شده است، هرگز سنگ بیارزش را با مروارید گرانبها برابر نمیداند.
ز چه، ای شاخک نورس، ندهی باری / به امید ثمری کشت تو را دهقان
ای نهال تازهروییده، چرا میوه نمیدهی؟ کشاورز تو را به امید بهبارنشستن کاشته است.
هیچ، آزاده نشد بنده ی تن، پروین / هیچ پاکیزه نیالود دل و دامان
ای پروین، هیچگاه کسی که اسیر تن و خواستههای جسمانی خویش است آزاد و آزاده نشده است؛ و انسان پاکدامن هرگز دل و دامن خود را آلوده نمیکند.
تفسیر کلی
این شعر با نگاهی هشداردهنده، انسان را به شناختن عیبهای خویش و پنهان نکردن حقیقت از خود فرامیخواند. پروین تأکید میکند که عمر نباید در کارهای بیهوده و باطل تلف شود و خردمندی با محرومیت، پنهانکاری و بیتوجهی به نیازهای زندگی سازگار نیست. در ادامه، روزگار و جهان به گرگ و دیوی ستمگر تشبیه میشوند تا بیرحمی و فریبندگی دنیا را نشان دهد. پیام کلی شعر آن است که انسان باید با آگاهی، تلاش، حقیقتجویی و دوری از غفلت، از فرصت کوتاه عمر بهره ببرد.



