نفس گفتست بسی ژاژ و بسی مبهم

پروین اعتصامی – قصیده شماره 34
گفته ی نفس
نفس گفتست بسی ژاژ و بسی مبهم
به کز این پس کندش نطق خرد ابکم
ره پر پیچ و خم آز چو بگرفتی
روی درهم مکش ار کار تو شد درهم
خشک شد زمزم پاکیزه ی جان ناگه
شستشو کرد هریمن چو درین زمزم
به که از مطبخ وسواس برون آییم
تا که خود را برهانیم ز دود و دم
کاخ مکر است درین کنگره مینا
چاه مرگ است درین سیرگه خرم
ز بداندیش فلک چند شوی ایمن
ز ستم پیشه جهان چند کشی استم
تو ندیدی مگر این دانه ی دانا کش
تو ندیدی مگر این دامگه محکم
وارث ملک سلیمان نتوان خواندن
هر کسی را که در انگشت بود خاتم
آنکه هر لحظه به زخم تو زند زخمی
تو ازو خیره چه داری طمع مرهم
فلک آن گونه به ناورد دلیر آید
که نه از زال اثر ماند و نز رستم
نه ببخشود به موسی خلف عمران
نه وفا کرد به عیسی پسر مریم
تخت جمشید حکایت کند ار پرسی
که چه آمد به فریدون و چه شد بر جم
ز خوشیها چه شوی خوش که درین معبر
به یکی سور قرین است دو صد ماتم
تو به نی بین که ز هر بند چسان نالد
ز زبردستی ایام به زیر و بم
داستان گویدت از بابلیان بابل
عبرت آموزدت از دیلمیان دیلم
فرصتی را که به دست است، غنیمت دان
بهر روزی که گذشتست چه داری غم
زان گل تازه که بشکفت سحرگاهان
نه سر و ساق به جا مانده، نه رنگ و شم
گر صباحیست، مسایی رسدش از پی
ور بهاریست، خزانی بودش توام
صبحدم اشک به چهر گل از آن بینی
که شبانگه به چمن گریه کند شبنم
اندرین دشت مخوف، ای بره ی مسکین
بیم جانست، چه شد کز رمه کردی رم
مخور ای کودک بی تجربه زین حلوا
که شد آمیخته با روغن و شهدش سم
دست و پایی بزن ای غرقه، توانی گر
تا مگر باز رهانند تو را زین یم
مشک حیفست که با دوده شود همسر
کبک زشتست که با زاغ شود همدم
برو ای فاخته، با مرغ سحر بنشین
برو ای گل، به صف سرو و سمن بردم
ز چنار آموز، ای دوست گرانسنگی
چه شوی بر صفت بید ز بادی خم
خویش و پیوند هنر باش که تا روزی
نروی از پی نان بر در خال و عم
روح را سیر کن از مائده ی حکمت
به یکی نان جوین سیر شود اشکم
جز که آموخت تو را که خواب و خور و غفلت
به چه کار آمدت این سفله تن ملحم
خزفست اینکه تو داریش چنو گوهر
رسن است اینکه تو بینیش چو ابریشم
مار خود، هم تو خودی، مار چه افسایی
به بخود، ای بی خبر از خویش، فسون میدم
ز تو در هر نفسی کاسته میگردد
غم خود خور، چه خوری انده بیش و کم
بیم آن است که صراف قضا ناگه
زر سرخ تو بگیرد به یکی درهم
کشت یک دانه کسی را ندهد خرمن
بذل یک جوز کسی را نکند حاتم
به پری پر، که عقابان نکنندت سر
به رهی رو، که بزرگان نکنندت ذم
جان چو کان آمد و دانش گهرش، پروین
دل چو خورشید شد و ملک تنش عالم
معنی بیتهای نخستین
نفس گفتست بسی ژاژ و بسی مبهم / به کز این پس کندش نطق خرد ابکم
نفس سخنان بسیار بیهوده و نامفهوم گفته است؛ بهتر است از این پس خرد، زبان او را خاموش کند.
ره پر پیچ و خم آز چو بگرفتی / روی درهم مکش ار کار تو شد درهم
اگر راه دشوار و پرپیچوخم آز و طمع را برگزیدی، هنگامی که کارت پریشان شد، اندوهگین و ناراحت مشو.
خشک شد زمزم پاکیزه ی جان ناگه / شستشو کرد هریمن چو درین زمزم
چشمه پاک جان ناگهان خشک شد، زیرا اهریمن در آن چشمه خود را شستوشو کرد و آن را آلوده ساخت.
به که از مطبخ وسواس برون آییم / تا که خود را برهانیم ز دود و دم
بهتر است از آشپزخانه وسوسهها بیرون بیاییم تا خود را از دود و آلودگی آن نجات دهیم.
کاخ مکر است درین کنگره مینا / چاه مرگ است درین سیرگه خرم
این جهان زیبا و بلند، کاخ فریب است و این گردشگاه شاد و دلانگیز، در حقیقت چاه مرگ است.
ز بداندیش فلک چند شوی ایمن / ز ستم پیشه جهان چند کشی استم
تا چه اندازه میتوانی از آسمان بداندیش در امان باشی و تا چه هنگام میتوانی ستمهای جهان ستمگر را تحمل کنی؟
تو ندیدی مگر این دانه ی دانا کش / تو ندیدی مگر این دامگه محکم
آیا این دانهای را که صیاد برای فریب نهاده و این دام استوار را ندیدهای؟
وارث ملک سلیمان نتوان خواندن / هر کسی را که در انگشت بود خاتم
هر کس که انگشتری در دست دارد، نمیتوان او را وارث پادشاهی سلیمان دانست؛ داشتن نشانه، دلیل شایستگی نیست.
آنکه هر لحظه به زخم تو زند زخمی / تو ازو خیره چه داری طمع مرهم
از کسی که پیوسته بر زخم تو زخمی تازه میزند، چرا نابخردانه انتظار درمان و مرهم داری؟
فلک آن گونه به ناورد دلیر آید / که نه از زال اثر ماند و نز رستم
روزگار چنان دلیرانه به میدان نبرد میآید که از زال و رستم، با همه قدرت و نامآوری، اثری باقی نمیماند.
نه ببخشود به موسی خلف عمران / نه وفا کرد به عیسی پسر مریم
روزگار نه بر موسی، فرزند عمران، رحم کرد و نه با عیسی، پسر مریم، وفادار ماند.
تخت جمشید حکایت کند ار پرسی / که چه آمد به فریدون و چه شد بر جم
اگر از تخت جمشید بپرسی، برایت حکایت میکند که بر فریدون چه گذشت و جمشید به چه سرنوشتی دچار شد.
ز خوشیها چه شوی خوش که درین معبر / به یکی سور قرین است دو صد ماتم
چرا از شادیهای این دنیا شادمان میشوی، در حالی که در این گذرگاه، هر شادی و جشن با اندوههای فراوان همراه است؟
تو به نی بین که ز هر بند چسان نالد / ز زبردستی ایام به زیر و بم
به نی نگاه کن که چگونه از هر بند خود، بر اثر چیرهدستی و فشار روزگار، با نغمههای گوناگون ناله سر میدهد.
داستان گویدت از بابلیان بابل / عبرت آموزدت از دیلمیان دیلم
ویرانهها و آثار بابل داستان بابلیان را برایت بازمیگویند و سرگذشت دیلمیان نیز به تو درس عبرت میدهد.
فرصتی را که به دست است، غنیمت دان / بهر روزی که گذشتست چه داری غم
فرصتی را که اکنون در اختیار داری مغتنم بشمار و برای روزی که گذشته است، اندوهگین مباش.
زان گل تازه که بشکفت سحرگاهان / نه سر و ساق به جا مانده، نه رنگ و شم
از آن گل تازهای که بامداد شکفته بود، اکنون نه سر و ساقهای باقی مانده و نه رنگ و بویی.
گر صباحیست، مسایی رسدش از پی / ور بهاریست، خزانی بودش توام
اگر صبحی فرا رسد، شامگاه در پی آن خواهد آمد و اگر بهاری باشد، پاییز نیز همراه و همزاد آن است.
صبحدم اشک به چهر گل از آن بینی / که شبانگه به چمن گریه کند شبنم
صبحگاه، شبنم را مانند اشکی بر چهره گل میبینی؛ زیرا شب هنگام در چمن گریه کرده است.
اندرین دشت مخوف، ای بره ی مسکین / بیم جانست، چه شد کز رمه کردی رم
ای بره بیچاره، در این دشت ترسناک جانت در خطر است؛ چرا از گله جدا شدی و گریختی؟
مخور ای کودک بی تجربه زین حلوا / که شد آمیخته با روغن و شهدش سم
ای کودک بیتجربه، از این حلوای فریبنده نخور؛ زیرا زهر را با روغن و شیرینی درآمیختهاند.
دست و پایی بزن ای غرقه، توانی گر / تا مگر باز رهانند تو را زین یم
ای غرقشده، اگر میتوانی تلاش کن و دستوپا بزن، شاید کسی تو را از این دریای هلاکت نجات دهد.
مشک حیفست که با دوده شود همسر / کبک زشتست که با زاغ شود همدم
حیف است مشک خوشبو با دوده همراه شود و زشت است که کبک زیبا با زاغ همنشین گردد.
برو ای فاخته، با مرغ سحر بنشین / برو ای گل، به صف سرو و سمن بردم
ای فاخته، برو و با مرغ سحر همنشین شو؛ ای گل نیز به جمع سرو و یاسمن بپیوند.
معنی بیتهای پایانی
ز چنار آموز، ای دوست گرانسنگی / چه شوی بر صفت بید ز بادی خم
ای دوست ارزشمند، استواری و بزرگواری را از چنار بیاموز و مانند بید، با وزش هر بادی خم و سست مشو.
خویش و پیوند هنر باش که تا روزی / نروی از پی نان بر در خال و عم
با هنر و شایستگیِ خود و خویشاوند باش تا روزی برای بهدستآوردن نان، محتاج رفتن به درِ این و آن و درخواست کمک نباشی.
روح را سیر کن از مائده ی حکمت / به یکی نان جوین سیر شود اشکم
روحت را با غذای حکمت و دانش سیر کن؛ زیرا شکم با یک نان جوین نیز سیر میشود.
جز که آموخت تو را که خواب و خور و غفلت / به چه کار آمدت این سفله تن ملحم
چه کسی به تو آموخته است که خواب و خوردن و غفلت سودی دارد؟ این بدن فرومایه و پوشیده به چه کار تو میآید، اگر بهرهای از آگاهی نبری؟
خزفست اینکه تو داریش چنو گوهر / رسن است اینکه تو بینیش چو ابریشم
آنچه تو آن را مانند گوهر گرانبها میپنداری، در حقیقت سفال بیارزش است؛ و چیزی را که چون ابریشم میبینی، در واقع طناب و بیارزش است.
مار خود، هم تو خودی، مار چه افسایی / به بخود، ای بی خبر از خویش، فسون میدم
خودت همان مار و گرفتاریِ خویشتنی؛ پس چرا دنبال افسونکردن مار دیگری هستی؟ ای بیخبر از خویش، من تو را با خودت و حقیقت وجودت روبهرو میکنم.
ز تو در هر نفسی کاسته میگردد / غم خود خور، چه خوری انده بیش و کم
در هر نفس، بخشی از عمر و وجودت کاسته میشود؛ پس به اندوه و سرنوشت خودت بیندیش و غم زیاد و کمِ امور بیارزش را نخور.
بیم آن است که صراف قضا ناگه / زر سرخ تو بگیرد به یکی درهم
بیم آن میرود که صراف تقدیر ناگهان طلای ناب عمر و وجودت را با یک درهم ناچیز معاوضه کند؛ یعنی مرگ، سرمایهٔ زندگیات را یکباره از تو بگیرد.
کشت یک دانه کسی را ندهد خرمن / بذل یک جوز کسی را نکند حاتم
هیچکس برای کاشتن یک دانه، خرمن به دست نمیآورد و حاتم نیز با بخشیدن یک گردو، سخاوتمند شناخته نمیشود؛ بزرگی و نتیجهٔ فراوان، کوشش و بخشش بسیار میخواهد.
به پری پر، که عقابان نکنندت سر / به رهی رو، که بزرگان نکنندت ذم
چنان پرواز کن و بال و پر بگیر که عقابان بر تو برتری نیابند، و چنان در راه درست گام بردار که بزرگان تو را نکوهش نکنند.
جان چو کان آمد و دانش گهرش، پروین / دل چو خورشید شد و ملک تنش عالم
ای پروین، جان مانند معدن است و دانش گوهر آن؛ و هنگامی که دل همچون خورشید روشن شود، سراسر قلمرو تن را روشن و آباد میکند.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر دعوت انسان به مهار نفس، دوری از آز، وسوسه و هوسهای نفسانی و پناه بردن به خرد و پاکی درون است؛ شاعر هشدار میدهد که نفس با سخنان بیهوده و مبهم، آدمی را در راه پرپیچوخم طمع و خواهشهای نادرست گرفتار میکند و آلودگیهای شیطانی چشمه پاک جان را خشک میسازد، بنابراین باید از آشپزخانه وسواس و دود و دم آن بیرون آمد و با پالایش روح، خود را از این تیرگیها رهانید.



