نخواست هیچ خردمند وام از ایام

پروین اعتصامی – قصیده شماره 33
وام از ایام
نخواست هیچ خردمند وام از ایام
که با دسیسه و آشوب باز خواهد وام
به چشم عقل در این رهگذر تیره ببین
که گستراند قضا و قدر به راه تو دام
هزار بار بلغزاندت بهر قدمی
که سخت خام فریبست روزگار و تو خام
اگر حکایت بهرام گور می پرسی
شکار گور شد ای دوست عاقبت بهرام
ز غم مباش غمین و مشو ز شادی شاد
که شادی و غم گیتی نمی کنند دوام
ز تخم تلخ نخوردست کس بر شیرین
ز شاخ بید نچیدست هیچکس بادام
از آن سبب نشدی همعنان هشیاران
که بیهشانه سپردی به دست نفس زمام
تو آرمیدی و این زاغ میوه برد همی
تو اوفتادی و این کاروان گذشت مدام
چو پای هست، چرا باز مانده ای از راه
چو نور هست، چرا گشته ای قرین ظلام
تو برج و باروی ملک وجود محکم کن
بهل که دیو بد آیین تو را دهد دشنام
تو را که خانه ی دل خلوت خدا بودست
چرا به معبد شیطان کنی سجود و قیام
جفای گیتی و کج گردی سپهر بلند
اگر چه توسنی، آخر تو را نماید رام
به حرص و آز مبر فرصت عزیز به سر
به جهل و عجب مکن عمر بی بدیل تمام
زمان رنج شد، ای کرده سالها راحت
دم رحیل شد، ای جسته عمرها آرام
به مقصدی نرسی تا رهی نپیمایی
مدار بیم ازین اسب بی فسار و لگام
هر آن فروغ که از جسم تیره می طلبی
ز جان طلب که به ارواح، زنده اند اجسام
مگوی هر که کهن جامه شد ز علم تهیست
که خاص نیز بسی هست در میان عوام
به نیک جامه چو بی دانشی مناز که خلق
تو را، نه ! جامه ی نیک تو را کنند اکرام
چو گرگ حیله گر اندر لباس چوپان شد
شبان بگوی که تا چشم پوشد از اغنام
چو وقت کار شود، باش چابک اندر کار
چو نوبت سخن آید، ستوده گوی کلام
ز جام علم، می صاف زیرکان خوردند
هر آنکه خامش بنشست گشت درد آشام
به شوق گنج یکی تیشه بر زمین نزدیم
همی به خیره به ویرانه ساختیم مقام
اگر بلند تباری، چه جویی از پستی
اگر خدای پرستی، چه خواهی از اصنام
کدام تشنه بنوشید از سبوی تو آب
کدام گرسنه در سفره ی تو خورد طعام
چگونه راهنمایی، که خود گمی از راه
چگونه حاکم شرعی، که فارغی ز احکام
بسی است پرتگه اندر ره هوی، پروین
مپوی جز ره پرهیز و باش نیک انجام
معنی بیتهای نخستین
نخواست هیچ خردمند وام از ایام / که با دسیسه و آشوب باز خواهد وام
هیچ خردمندی از روزگار چیزی طلب نمیکند، زیرا روزگار آن را با نیرنگ و آشوب پس خواهد گرفت.
به چشم عقل در این رهگذر تیره ببین / که گستراند قضا و قدر به راه تو دام
در این مسیر تاریک با چشم خرد بنگر، زیرا تقدیر و سرنوشت در راهت دام گستردهاند.
هزار بار بلغزاندت بهر قدمی / که سخت خام فریبست روزگار و تو خام
روزگار بارها تو را در هر گام میلغزاند، زیرا دنیا بسیار فریبنده است و تو هنوز خام و بیتجربهای.
اگر حکایت بهرام گور می پرسی / شکار گور شد ای دوست عاقبت بهرام
اگر سرگذشت بهرام گور را میپرسی، بدان که سرانجام خود او نیز مانند گوری که شکار میکرد، شکار مرگ شد.
ز غم مباش غمین و مشو ز شادی شاد / که شادی و غم گیتی نمی کنند دوام
از اندوه، اندوهگین مباش و به شادیهای دنیا دل مبند، زیرا نه شادی و نه غم این جهان پایدار نیست.
ز تخم تلخ نخوردست کس بر شیرین / ز شاخ بید نچیدست هیچکس بادام
هیچکس از دانهای تلخ، میوهای شیرین نچیده و از شاخهٔ بید بادام به دست نیاورده است؛ نتیجهٔ هر چیز با سرشت و سرچشمهٔ آن تناسب دارد.
از آن سبب نشدی همعنان هشیاران / که بیهشانه سپردی به دست نفس زمام
به این دلیل همردیف و همراه خردمندان نشدی که ناآگاهانه اختیار خود را به دست نفس سپردی.
تو آرمیدی و این زاغ میوه برد همی / تو اوفتادی و این کاروان گذشت مدام
تو آسوده نشستی و دیگران بهره بردند؛ تو از حرکت بازماندی و کاروان زندگی پیوسته از کنار تو گذشت.
چو پای هست، چرا باز مانده ای از راه / چو نور هست، چرا گشته ای قرین ظلام
وقتی توان حرکت داری، چرا از راه بازماندهای؟ و هنگامی که نور و امکان هدایت هست، چرا همدم تاریکی شدهای؟
تو برج و باروی ملک وجود محکم کن / بهل که دیو بد آیین تو را دهد دشنام
استواری و بنیاد وجود خویش را محکم کن و بگذار دیو بدکردار هرچه میخواهد دشنامت دهد.
تو را که خانه ی دل خلوت خدا بودست / چرا به معبد شیطان کنی سجود و قیام
دل تو که جایگاه خلوت و پرستش خدا بوده است، چرا آن را به معبد شیطان تبدیل میکنی و در برابر او سر فرود میآوری؟
جفای گیتی و کج گردی سپهر بلند / اگر چه توسنی، آخر تو را نماید رام
ستمهای دنیا و گردش ناسازگار آسمان، هرچند سرکش و نافرمان باشی، سرانجام تو را رام و مطیع خواهد کرد.
به حرص و آز مبر فرصت عزیز به سر / به جهل و عجب مکن عمر بی بدیل تمام
فرصت ارزشمند زندگی را با حرص و آز هدر مده و عمر بیهمتای خود را با نادانی و غرور به پایان نرسان.
زمان رنج شد، ای کرده سالها راحت / دم رحیل شد، ای جسته عمرها آرام
ای کسی که سالها در آسایش بودهای، اکنون زمان رنج و تلاش فرا رسیده است؛ ای کسی که عمری آرام زیستهای، هنگام رفتن نزدیک شده است.
به مقصدی نرسی تا رهی نپیمایی / مدار بیم ازین اسب بی فسار و لگام
تا راه را نپیمایی به مقصد نمیرسی؛ از این اسب سرکش و بیمهار روزگار هراسی نداشته باش.
هر آن فروغ که از جسم تیره می طلبی / ز جان طلب که به ارواح، زنده اند اجسام
هر نوری را که از جسم تاریک انتظار داری، از جان و روح طلب کن؛ زیرا جسمها به برکت روح زندهاند.
مگوی هر که کهن جامه شد ز علم تهیست / که خاص نیز بسی هست در میان عوام
مگو هرکس لباس کهنه پوشیده از دانش بیبهره است؛ زیرا در میان مردم عادی نیز افراد برجسته و دانشمند بسیارند.
به نیک جامه چو بی دانشی مناز که خلق / تو را، نه ! جامه ی نیک تو را کنند اکرام
اگر لباس خوب میپوشی، به آن فخر مکن، زیرا مردم تو را گرامی نمیدارند، بلکه تنها لباس زیبایت را محترم میشمارند.
چو گرگ حیله گر اندر لباس چوپان شد / شبان بگوی که تا چشم پوشد از اغنام
وقتی گرگ حیلهگر لباس چوپان پوشید، به چوپان بگو که از گوسفندان چشم برندارد؛ زیرا دشمن در لباس دوست پنهان شده است.
چو وقت کار شود، باش چابک اندر کار / چو نوبت سخن آید، ستوده گوی کلام
هنگام کار، چابک و کوشا باش و هنگامی که نوبت سخن گفتن رسید، سخنی شایسته و پسندیده بر زبان آور.
ز جام علم، می صاف زیرکان خوردند / هر آنکه خامش بنشست گشت درد آشام
زیرکان از جام دانش بهرهٔ ناب بردند؛ اما هرکس خاموش و بیتحرک نشست، گرفتار رنج و درد شد.
به شوق گنج یکی تیشه بر زمین نزدیم / همی به خیره به ویرانه ساختیم مقام
برای یافتن گنج حتی یک ضربه به زمین نزدیم و بیهوده در ویرانهای جای گرفتیم؛ یعنی بدون تلاش در پی کامیابی بودیم.
معنی بیتهای پایانی
اگر بلند تباری، چه جویی از پستی / اگر خدای پرستی، چه خواهی از اصنام
اگر بزرگزاده و بلندمرتبهای، چرا پستی را میجویی؟ و اگر خداپرستی، چرا از بتها و معبودهای دروغین چیزی میخواهی؟
کدام تشنه بنوشید از سبوی تو آب / کدام گرسنه در سفره ی تو خورد طعام
کدام تشنهای از سبوی تو آب نوشید و کدام گرسنهای بر سر سفرهٔ تو غذایی خورد؟
چگونه راهنمایی، که خود گمی از راه / چگونه حاکم شرعی، که فارغی ز احکام
چگونه میتوانی راهنما باشی، در حالی که خودت از راه گم شدهای؟ و چگونه حاکم شرع هستی، وقتی از احکام بیخبری؟
بسی است پرتگه اندر ره هوی، پروین / مپوی جز ره پرهیز و باش نیک انجام
پروین، در راه هوا و هوس پرتگاههای بسیاری وجود دارد؛ پس جز راه پرهیز و تقوا مپو و نیکرفتار باش.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، هشدار درباره بیاعتمادی به روزگار و ناپایداری بخت و اقبال است؛ شاعر میگوید انسان خردمند نباید به ایام دل ببندد یا از آن انتظار وفاداری داشته باشد، زیرا تقدیر و حوادث روزگار ممکن است با نیرنگ و دامهای پنهان او را بارها بلغزاند و سرانجام حتی قدرتمندان را نیز گرفتار سازد؛ چنانکه بهرام گور، با همه شکوه و توانایی، خود شکار گور شد.



