دختری خرد، شکایت سر کرد

پروین اعتصامی – قصیده شماره 23
تیره بخت
دختری خرد، شکایت سر کرد
که مرا حادثه بی مادر کرد
دیگری آمد و در خانه نشست
صحبت از رسم و ره دیگر کرد
موزه ی سرخ مرا دور فکند
جامه ی مادر من در بر کرد
یاره و طوق زر من بفروخت
خود گلوبند ز سیم و زر کرد
سوخت انگشت من از آتش و آب
او به انگشت خود انگشتر کرد
دختر خویش به مکتب بسپرد
نام من، کودن و بی مشعر کرد
به سخن گفتن من خرده گرفت
روز و شب در دل من نشتر کرد
هر چه من خسته و کاهیده شدم
او جفا و ستم افزونتر کرد
اشک خونین مرا دید ولیک
خنده ها با پسر و دختر کرد
هر دو را دوش به مهمانی برد
هر دو را غرق زر و زیور کرد
آن گلوبند گهر را چون دید
دیده در دامن من گوهر کرد
نزد من دختر خود را بوسید
بوسه اش کار دو صد خنجر کرد
عیب من گفت همی نزد پدر
عیب جوییش مرا مضطر کرد
همه ناراستی و تهمت بود
هر گواهی که در این محضر کرد
هر که بد کرد، بداندیش سپهر
کار او از همه کس بهتر کرد
تا نبیند پدرم روی مرا
دست بگرفت و به کوی اندر کرد
شب به جاروب و رفویم بگماشت
روزم آواره ی بام و در کرد
پدر از درد من آگاه نشد
هر چه او گفت ز من، باور کرد
چرخ را عادت دیرین این بود
که به افتاده، نظر کمتر کرد
مادرم مرد و مرا در یم دهر
چو یکی کشتی بی لنگر کرد
آسمان، خرمن امید مرا
ز یکی صاعقه خاکستر کرد
چه حکایت کنم از ساقی بخت
که چو خونابه درین ساغر کرد
مادرم بال و پرم بود و شکست
مرغ، پرواز به بال و پر کرد
من سیه روز نبودم ز ازل
هر چه کرد، این فلک اخضر کرد
معنی بیتهای شعر
دختری خرد، شکایت سر کرد / که مرا حادثه بی مادر کرد
دخترکی خردسال شکایت کرد و گفت: حادثه و روزگار مرا بیمادر ساخت.
دیگری آمد و در خانه نشست / صحبت از رسم و ره دیگر کرد
زن دیگری به خانه آمد و جای مادر را گرفت و شیوه و روش تازهای در خانه پدید آورد.
موزه ی سرخ مرا دور فکند / جامه ی مادر من در بر کرد
کفشهای سرخ مرا کنار گذاشت و لباس مادرم را پوشید.
یاره و طوق زر من بفروخت / خود گلوبند ز سیم و زر کرد
دستبند و گردنبند طلای مرا فروخت و برای خودش گلوبندی از سیم و زر ساخت.
سوخت انگشت من از آتش و آب / او به انگشت خود انگشتر کرد
انگشتان من بر اثر کار با آتش و آب سوخت، اما او برای انگشت خود انگشتر خرید.
دختر خویش به مکتب بسپرد / نام من، کودن و بی مشعر کرد
دختر خودش را به مدرسه فرستاد، اما مرا نادان و بیخرد معرفی کرد.
به سخن گفتن من خرده گرفت / روز و شب در دل من نشتر کرد
به شیوه سخن گفتن من ایراد میگرفت و شب و روز با آزارهایش دل مرا زخمی میکرد.
هر چه من خسته و کاهیده شدم / او جفا و ستم افزونتر کرد
هرچه من خستهتر و ناتوانتر شدم، او بر ستم و بیمهری خود افزود.
اشک خونین مرا دید ولیک / خنده ها با پسر و دختر کرد
اشکهای خونین مرا دید، اما همچنان با پسر و دخترش به شادی و خنده پرداخت.
هر دو را دوش به مهمانی برد / هر دو را غرق زر و زیور کرد
هر دو فرزندش را بر دوش گرفت و به مهمانی برد و آنان را با طلا و زیور آراست.
آن گلوبند گهر را چون دید / دیده در دامن من گوهر کرد
وقتی آن گردنبند جواهرنشان را دید، از حسادت چشمانش مانند گوهرهای اشک در دامان من بارید.
نزد من دختر خود را بوسید / بوسه اش کار دو صد خنجر کرد
در برابر من دختر خودش را بوسید و آن بوسه، دل مرا مانند ضربه صدها خنجر آزرد.
عیب من گفت همی نزد پدر / عیب جوییش مرا مضطر کرد
او نزد پدر از عیبهای من سخن میگفت و عیبجوییهایش مرا درمانده و بیپناه کرد.
همه ناراستی و تهمت بود / هر گواهی که در این محضر کرد
هر سخنی که او در این مجلس به عنوان گواهی گفت، سراسر دروغ و تهمت بود.
هر که بد کرد، بداندیش سپهر / کار او از همه کس بهتر کرد
روزگار بداندیش، کار هرکس را که بدی کرد، بهتر و موفقتر از دیگران ساخت.
تا نبیند پدرم روی مرا / دست بگرفت و به کوی اندر کرد
او دست مرا گرفت و به کوچه افکند تا پدرم مرا نبیند.
شب به جاروب و رفویم بگماشت / روزم آواره ی بام و در کرد
شبها مرا به جارو کردن و رفوگری واداشت و روزها آواره کوچه و خانهها کرد.
پدر از درد من آگاه نشد / هر چه او گفت ز من، باور کرد
پدرم از رنج و گرفتاری من آگاه نشد و هرچه آن زن درباره من گفت، باور کرد.
چرخ را عادت دیرین این بود / که به افتاده، نظر کمتر کرد
رسم دیرینه روزگار این است که به انسانهای گرفتار و زمینخورده کمتر توجه کند.
مادرم مرد و مرا در یم دهر / چو یکی کشتی بی لنگر کرد
مادرم مرد و مرا در دریای روزگار مانند کشتی بیلنگری سرگردان و بیپناه گذاشت.
آسمان، خرمن امید مرا / ز یکی صاعقه خاکستر کرد
آسمان با یک صاعقه، تمام خرمن امید مرا نابود و خاکستر کرد.
چه حکایت کنم از ساقی بخت / که چو خونابه درین ساغر کرد
از بخت و روزگار چه بگویم که جام زندگی مرا از خونابه و رنج پر کرد.
مادرم بال و پرم بود و شکست / مرغ، پرواز به بال و پر کرد
مادرم بال و پر و پناه من بود؛ با مرگ او بال و پرم شکست و توان پرواز از من گرفته شد.
من سیه روز نبودم ز ازل / هر چه کرد، این فلک اخضر کرد
من از آغاز بدبخت و تیرهروز نبودم؛ این آسمان و روزگار بود که چنین بر سرم آورد.
پیام و مفهوم اصلی
این شعر بیانگر رنج و گلایههای دخترکی خردسال است که پس از مرگ مادر، با ورود نامادری به خانه، مهر و آرامش گذشته را از دست میدهد. نامادری نهتنها یادگارها و لباسهای مادرش را کنار میگذارد، بلکه زیورهای او را میفروشد و برای خود زیور میسازد؛ ازاینرو، پیام اصلی شعر نکوهش نامادریِ خودخواه و بیمهر، اعتراض به ستم بر کودکان بیپناه و نشان دادن درد محرومیت از محبت مادرانه است.



