خری از روستایی ای بگریخت

سعدی-مثنوی شماره 30
خری از روستایی ای بگریخت
جل بیفکند و پاردم بگسیخت
در بیابان چو گورخر میتاخت
بانگ میکرد و جفته میانداخت
که به جان آمده ز محنت و بند
داغ و بیطار و بار و پشماگند
شادمانا و خرّما که منم
که از این پس به کام خویشتنم
روستایی چو خر برفت از دست
گفت ای نابکار صبرم هست
پس بخواهی به وقت جو گفتن
که خری بد ز پایگه رفتن
به مزاحت نگفتم این گفتار
هزل بگذار و جد از او بردار
همچنین مرد جاهل سرمست
روز درماندگی بخاید دست
ندهند آنچه قیمتش ندهی
نشود کاسه ی پر ز دیگ تهی
معنی بیتهای شعر
خری از روستایی ای بگریخت / جل بیفکند و پاردم بگسیخت
خری از دست روستایی فرار کرد و پالان و بند زیر دمش را از تن انداخت و پاره کرد.
در بیابان چو گورخر میتاخت / بانگ میکرد و جفته میانداخت
در بیابان مانند گورخر با شتاب میدوید، عرعر میکرد و از شادی جفتک میانداخت.
که به جان آمده ز محنت و بند / داغ و بیطار و بار و پشماگند
او میگفت از رنج و بند و داغگذاری، درمان دامپزشک، بارکشی و پشمچینی به جان آمدهام.
شادمانا و خرّما که منم / که از این پس به کام خویشتنم
چه شاد و خرم هستم که از این پس آزاد و صاحب اختیار خودم خواهم بود.
روستایی چو خر برفت از دست / گفت ای نابکار صبرم هست
وقتی روستایی دید خر از دستش گریخته است، گفت: ای بدکار، من شکیبا هستم و در پی تو خواهم آمد.
پس بخواهی به وقت جو گفتن / که خری بد ز پایگه رفتن
آنگاه، هنگام درخواست جو، خواهی فهمید که خر بدی از جایگاه خود گریخته است و گرفتار خواهی شد.
به مزاحت نگفتم این گفتار / هزل بگذار و جد از او بردار
این سخن را برای شوخی نگفتم؛ شوخی را کنار بگذار و از آن پند جدی بگیر.
همچنین مرد جاهل سرمست / روز درماندگی بخاید دست
انسان نادان و مغرور نیز مانند آن خر، سرانجام در روز درماندگی از کرده خود پشیمان میشود و دست به دندان میگزد.
ندهند آنچه قیمتش ندهی / نشود کاسه ی پر ز دیگ تهی
چیزی را که بهایش را نپردازی به تو نمیدهند؛ همانگونه که کاسهای از دیگی خالی پر نمیشود.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، نکوهش خودفریبی و شادیِ شتابزده از رهایی ظاهری است؛ خر پس از گریختن از روستا و رها شدن از بار و بند، گمان میکند به آزادی و آسایش کامل رسیده است، اما این سرخوشی بدون شناخت واقعیت و آینده، سادهلوحانه و ناپایدار است. سعدی از این حکایت میآموزد که انسان نباید تنها با گسستن از محدودیتهای پیشین، خود را خوشبخت بداند، بلکه باید پیامدها و دشواریهای راه آزادی را نیز بسنجد.



