بسا نفس خردمندان که در بند هوا ماند

سعدی-سایر اشعار
شماره 15
بسا نفس خردمندان که در بند هوا ماند
در آن صورت که عشق آید خردمندی کجا ماند
قضای لازم است آن را که بر خورشید عشق آرد
که همچون ذره در مهرش گرفتار هوا ماند
تحمل چاره ی عشق است اگر طاقت بری ور نی
که بار نازنین بردن به جور پادشا ماند
هوادار نکورویان نیندیشد ز بدگویان
بیا گر روی آن داری که طعنت در قفا ماند
اگر قارون فرود آید شبی در خیل مهرویان
چنان صیدش کنند امشب که فردا بینوا ماند
بیار ای باد نوروزی نسیم باغ پیروزی
که بوی عنبرآمیزش به بوی یار ما ماند
تو در لهو و تماشایی کجا بر من ببخشایی
نبخشاید مگر یاری که از یاری جدا ماند
جوابم گوی و زجرم کن به هر تلخی که میخواهی
که دشنام از لب لعلت به شیرینتر دعا ماند
دری دیگر نمیدانم که روی از تو بگردانم
مخور زنهار بر جانم که دردم بیدوا ماند
ملامتگوی بی حاصل نداند درد سعدی را
مگر وقتی که در کویی به رویی مبتلا ماند
اگر بر هر سر کویی نشیند چون تو بترویی
بجز قاضی نپندارم که نفسی پارسا ماند
جمال محفل و مجلس امام شرع رکنالدین
که دین از قوت رایش به عهد مصطفی ماند
کمال حسن تدبیرش چنان آراست عالم را
که تا دوران بود باقی برو حسن ثنا ماند
همه عالم دعا گویند و سعدی کمترین قائل
در این دولت که باقی باد تا دور بقا ماند
معنی بیتهای شعر
بسا نفس خردمندان که در بند هوا ماند / در آن صورت که عشق آید خردمندی کجا ماند
چه بسیار خردمندانی که گرفتار خواهشهای نفسانی میشوند؛ وقتی عشق پدیدار شود، دیگر خردمندی و دوراندیشی چه جایگاهی خواهد داشت؟
قضای لازم است آن را که بر خورشید عشق آرد / که همچون ذره در مهرش گرفتار هوا ماند
هر کس خود را در برابر خورشید عشق قرار دهد، ناگزیر است مانند ذرهای در پرتو خورشید، گرفتار عشق و شیفتهٔ آن بماند.
تحمل چاره ی عشق است اگر طاقت بری ور نی / که بار نازنین بردن به جور پادشا ماند
چارهٔ عشق شکیبایی است؛ اگر توان تحمل داشته باشی، میتوانی رنج عشق را تاب بیاوری، وگرنه تحمل ناز معشوق مانند تحمل ستم پادشاه دشوار است.
هوادار نکورویان نیندیشد ز بدگویان / بیا گر روی آن داری که طعنت در قفا ماند
کسی که دلباختهٔ زیبارویان است، به سخن بدگویان توجه نمیکند؛ اگر چنین دلی داری، بیا تا سرزنش مردم پشت سر تو بماند و بر تو اثری نگذارد.
اگر قارون فرود آید شبی در خیل مهرویان / چنان صیدش کنند امشب که فردا بینوا ماند
اگر قارون، با همهٔ ثروتش، شبی به جمع زیبارویان وارد شود، چنان شیفته و گرفتار آنان میشود که روز بعد چیزی برایش باقی نمیماند.
بیار ای باد نوروزی نسیم باغ پیروزی / که بوی عنبرآمیزش به بوی یار ما ماند
ای باد نوروزی، نسیم پیروزی و شادی را بیاور؛ زیرا عطر خوش و عنبرین تو به بوی خوش یار ما شباهت دارد.
تو در لهو و تماشایی کجا بر من ببخشایی / نبخشاید مگر یاری که از یاری جدا ماند
تو سرگرم خوشی و تماشا هستی و چگونه ممکن است بر من رحم کنی؟ تنها کسی که از یار خود جدا مانده باشد، حال مرا میفهمد و بر من رحم میکند.
جوابم گوی و زجرم کن به هر تلخی که میخواهی / که دشنام از لب لعلت به شیرینتر دعا ماند
با من سخن بگو و هر اندازه میخواهی مرا بیازار؛ زیرا دشنامی که از لب سرخ و زیبای تو شنیده شود، از شیرینترین دعا دلپذیرتر است.
دری دیگر نمیدانم که روی از تو بگردانم / مخور زنهار بر جانم که دردم بیدوا ماند
راه دیگری نمیشناسم که با آن از تو روی برگردانم؛ پس بر جان من خشم مگیر و مرا نیازار، زیرا درد من بیدرمان خواهد ماند.
ملامتگوی بی حاصل نداند درد سعدی را / مگر وقتی که در کویی به رویی مبتلا ماند
سرزنشکنندهٔ بیخبر، درد سعدی را نمیفهمد؛ مگر آنکه خود نیز در کویی گرفتار عشق چهرهای زیبا شود.
اگر بر هر سر کویی نشیند چون تو بترویی / بجز قاضی نپندارم که نفسی پارسا ماند
اگر در هر کوی و برزنی زیبارویی چون تو بنشیند، گمان نمیکنم جز قاضی کسی بتواند حتی لحظهای پارسا و پرهیزکار بماند.
جمال محفل و مجلس امام شرع رکنالدین / که دین از قوت رایش به عهد مصطفی ماند
رکنالدین، امام شریعت، زینتبخش محفل و مجلس است؛ دین به سبب استواری اندیشه و رأی او مانند روزگار پیامبر مصطفی استوار و پابرجا مانده است.
کمال حسن تدبیرش چنان آراست عالم را / که تا دوران بود باقی برو حسن ثنا ماند
کمال و نیکویی تدبیر او جهان را چنان آراسته است که تا دنیا باقی باشد، ستایش و نیکنامی او نیز باقی خواهد ماند.
همه عالم دعا گویند و سعدی کمترین قائل / در این دولت که باقی باد تا دور بقا ماند
همهٔ مردم جهان برای بقای این دولت دعا میکنند و سعدی، که خود را کمترینِ آنان میداند، نیز بر این باور است که این دولت باید تا همیشه پایدار بماند.
پیام و مفهوم اصلی
این شعر بیانگر غلبه عشق بر عقل و اراده انسان است؛ چنانکه حتی خردمندان نیز در برابر کشش عشق گرفتار هوس و بیاختیاری میشوند و چون ذرهای در پرتو خورشید عشق سرگردان میمانند. سعدی عشق را تقدیری ناگزیر میداند و تحمل رنج، ناز و جور معشوق را تنها راه عاشقی معرفی میکند؛ همچنین تأکید دارد که عاشق راستین از سرزنش بدگویان نمیهراسد و دل از هواداری محبوب زیباروی برنمیگیرد.



