دل ما به دور رویت ز چمن فراغ دارد
حافظ-غزل شماره 117
دل ما به دور رویت ز چمن فراغ دارد
که چو سرو پایبند است و چو لاله داغ دارد
سر ما فرونیاید به کمان ابروی کس
که درون گوشه گیران ز جهان فراغ دارد
ز بنفشه تاب دارم که ز زلف او زند دم
تو سیاه کم بها بین که چه در دماغ دارد
به چمن خرام و بنگر برِ تخت گل که لاله
به ندیم شاه ماند که به کف ایاغ دارد
شب ظلمت و بیابان به کجا توان رسیدن
مگر آنکه شمع رویت به رهم چراغ دارد
من و شمع صبحگاهی سزد ار به هم بگرییم
که بسوختیم و از ما بت ما فراغ دارد
سزدم چو ابر بهمن که بر این چمن بگریم
طرب آشیان بلبل بنگر که زاغ دارد
سر درس عشق دارد دل دردمند حافظ
که نه خاطر تماشا نه هوای باغ دارد
معنی بیت های نخستین
۱. دل ما به دور رویت ز چمن فراغ دارد / که چو سرو پایبند است و چو لاله داغ دارد:
دل ما از تمام باغ و چمن بینیاز است، زیرا تنها به دیدار تو مشغول است. این دل مانند سروی است که در عشق تو ریشه دوانده و همچون لالهای است که از آتش عشق تو داغ بر جان دارد.
۲. سر ما فرونیاید به کمان ابروی کس / که درون گوشه گیران ز جهان فراغ دارد:
سر ما در برابر هیچ ابروی کمانمانندی خم نخواهد شد، چرا که دلهای گوشهگیر ما از تمام جهان بینیاز است و تنها به تو میاندیشد.
۳. ز بنفشه تاب دارم که ز زلف او زند دم / تو سیاه کم بها بین که چه در دماغ دارد:
از بنفشه شکایت دارم که بوی زلف تو را تقلید میکند. اما ای زلف سیاهِ به ظاهر کمارزش، ببین چه بوی خوش و جذابتی در سر و دَماغ (ذهن و دل) ما جای دادهای!
۴. به چمن خرام و بنگر برِ تخت گل که لاله / به ندیم شاه ماند که به کف ایاغ دارد:
به چمن قدم بزن و بر تخت گل بنگر که لاله مانند ندیم شاه است، گویی جامی در دست دارد و به بزم عشق دعوت میکند.
معنی بیت های پایانی
۵. شب ظلمت و بیابان به کجا توان رسیدن / مگر آنکه شمع رویت به رهم چراغ دارد:
در شب تاریک و بیابان زندگی، به کجا میتوان رسید؟ مگر آنکه نور چهرهی تو همچون چراغی راه را برایم روشن کند.
۶. من و شمع صبحگاهی سزد ار به هم بگرییم / که بسوختیم و از ما بت ما فراغ دارد:
من و شمع صبحگاهی (که اشک میریزد) سزاواریم که با هم بگرییم، چرا که هر دو سوختهایم، اما معشوق از ما بینیاز و بیتفاوت است.
۷. سزدم چو ابر بهمن که بر این چمن بگریم / طرب آشیان بلبل بنگر که زاغ دارد:
سزاوار من است که مانند ابر بهمنی بر این چمن بگریم، در حالی که آشیانهی شادی بلبلان را میبینم که پر از زاغ (غم و اندوه) است. این بیت تضاد بین شادی ظاهری و غم درونی را نشان میدهد.
۸. سر درس عشق دارد دل دردمند حافظ / که نه خاطر تماشا نه هوای باغ دارد:
دل رنجور حافظ تنها سرگرم آموختن درس عشق است و دیگر نه تمایلی به تماشای جهان دارد و نه هوایی برای باغ و زیباییهای ظاهری. این بیت نشاندهندهی تمرکز حافظ بر عشق حقیقی و بیاعتنایی به تعلقات دنیوی است.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.
