من آن ساعت که از مادر بزادم

ایرج میرزا – مثنوی شماره 9
شاعر این بیت ها را گرداگرد تصویرِ خویش نوشته است
من آن ساعت که از مادر بزادم
به دام مهر و چنگ مه فتادم
مرا گفتند مهر و مه دو خادم
به نوبت روز و شب بر من مُلازم
یکی ماما یکی لالای من شد
سر زانوی این دو جای من شد
به من گفتند کاین لالا و ماما
کهن خدمتگزارانند بر ما
نیاکان تو را هم این دو بودند
که روز و شب پرستاری نمودند
تو هم از این دو یابی پرورش ها
خوری از سفره ی اینان خورش ها
گرفتم پیش راه زندگانی
ز طفلی پا نهادم در جوانی
ز یک تا سن سی و چل رسیدم
خودی آراستم، قدی کشیدم
به زیورها همی کردم مزیّن
برون و اندرون خانه من
لبم از لعل شد دندان ز لولو
ز نقد عمر جیب و جَیب مملو
دو چشم از جزع و دو گونه ز مرجان
گهرهای فراوان هشته در جان
ز عنبر موی کردم از صدف گوش
ز سیم ساده آکندم بُنا گوش
چو کم کم صاحب این مایه گشتم
رفیق دختر همسایه گشتم
بنای شهوت و مستی نهادم
زمام دل به دست نفس دادم
دو خادم یافتندم غافل و مست
برای غارتم گشتند هم دست
چو آگاه از درون بیت بودند
اثاث البیت را یک یک ربودند
یکی شب آمد و لعل لبم برد
یکی روز آمد و رخت شبم برد
یکی از نقد عمرم کاست کم کم
یکی از گوهر جانم دمادم
دو جزع و سی و دو لولو شد از چنگ
یکی از شیشه و آن دیگر از سنگ
چه گویم خود چه ها آمد به روزم
چسان کردند کم کم مایه سوزم
تهی شد خانه، خالی ماند دستم
به پنجاه و سه سال اینم که هستم
نه احساسات من باقی نه افکار
همانا صورتی هستم به دیوار
سپارم نوجوانان وطن را
که گاهی بنگرند این عکس من را
ز کید مهر و مه غافل نمانند
جوانی را به غفلت نگذرانند
معنی بیتهای شعر
من آن ساعت که از مادر بزادم / به دام مهر و چنگ مه فتادم
از همان لحظهای که از مادر زاده شدم، گرفتار مهر و ماه، یعنی گذر زمان و روزگار، شدم.
مرا گفتند مهر و مه دو خادم / به نوبت روز و شب بر من مُلازم
به من گفتند که خورشید و ماه دو خدمتگزارند و به نوبت، روز و شب، همواره در خدمت من هستند.
یکی ماما یکی لالای من شد / سر زانوی این دو جای من شد
یکی از آن دو مانند دایه و دیگری مانند پرستار من شد و من در پناه و حمایت آن دو پرورش یافتم.
به من گفتند کاین لالا و ماما / کهن خدمتگزارانند بر ما
به من گفتند که این دایه و پرستار، خدمتگزاران دیرینه و همیشگی ما هستند.
نیاکان تو را هم این دو بودند / که روز و شب پرستاری نمودند
این دو، برای نیاکان تو نیز همین نقش را داشتند و شب و روز از آنان نگهداری میکردند.
تو هم از این دو یابی پرورشها / خوری از سفرهٔ اینان خورشها
تو نیز به وسیلهٔ این دو پرورش مییابی و از خوان و نعمت آنان بهرهمند میشوی.
گرفتم پیش راه زندگانی / ز طفلی پا نهادم در جوانی
زندگی را آغاز کردم و از دوران کودکی وارد جوانی شدم.
ز یک تا سن سی و چل رسیدم / خودی آراستم، قدی کشیدم
از یکسالگی تا چهلسالگی پیش رفتم، خود را آراستم و به رشد و بالندگی رسیدم.
به زیورها همی کردم مزیّن / برون و اندرون خانه من
ظاهر و باطن زندگی و وجود خود را با زیورها و آرایههای گوناگون آراستم.
لبم از لعل شد دندان ز لولو / ز نقد عمر جیب و جَیب مملو
لبم مانند لعل سرخ و دندانهایم مانند مروارید شد و جیب و گریبانم از سرمایهٔ عمر و دارایی پر گردید.
دو چشم از جزع و دو گونه ز مرجان / گهرهای فراوان هشته در جان
چشمانم مانند سنگ جزع و گونههایم مانند مرجان زیبا شد و گوهرهای فراوانی در وجود و جانم گرد آمد.
ز عنبر موی کردم از صدف گوش / ز سیم ساده آکندم بُنا گوش
موهایم را همچون عنبر خوشبو و گوشهایم را مانند صدف آراستم و لالهٔ گوشم را با زیورهای سیمین پر کردم.
چو کم کم صاحب این مایه گشتم / رفیق دختر همسایه گشتم
وقتی کمکم صاحب این زیبایی و سرمایه شدم، با دختر همسایه دوست و همنشین شدم.
بنای شهوت و مستی نهادم / زمام دل به دست نفس دادم
به هوسرانی و خوشگذرانی روی آوردم و اختیار دل و زندگیام را به دست خواهشهای نفسانی سپردم.
دو خادم یافتندم غافل و مست / برای غارتم گشتند هم دست
آن دو خدمتگزار، یعنی مهر و ماه و گذر زمان، مرا غافل و مست از زندگی یافتند و برای غارت سرمایهام با یکدیگر همدست شدند.
چو آگاه از درون بیت بودند / اثاث البیت را یک یک ربودند
چون از همهٔ داراییهای درون خانهٔ وجودم آگاه بودند، وسایل و سرمایههای مرا یکییکی ربودند.
یکی شب آمد و لعل لبم برد / یکی روز آمد و رخت شبم برد
یکی از آن دو در شب آمد و سرخی و زیبایی لبم را گرفت و دیگری در روز آمد و سیاهی و زیبایی موهایم را از میان برد.
یکی از نقد عمرم کاست کم کم / یکی از گوهر جانم دمادم
یکی اندکاندک از سرمایهٔ عمرم کاست و دیگری پیوسته از گوهر جان و نیروی زندگیام کم کرد.
دو جزع و سی و دو لولو شد از چنگ / یکی از شیشه و آن دیگر از سنگ
دو چشم و سیودو دندانم از دست رفتند؛ یکی از شیشه، یعنی چشم، و دیگری از سنگ، یعنی دندان، بود.
چه گویم خود چه ها آمد به روزم / چسان کردند کم کم مایه سوزم
چه بگویم که چه بر سرم آمد و چگونه آن دو، کمکم سرمایه و توان زندگیام را نابود کردند.
تهی شد خانه، خالی ماند دستم / به پنجاه و سه سال اینم که هستم
خانهٔ وجودم خالی و دستم تهی شد و اکنون در پنجاهوسهسالگی به این حال و روز افتادهام.
نه احساسات من باقی نه افکار / همانا صورتی هستم به دیوار
نه احساس و عاطفهای برایم باقی مانده و نه اندیشهای؛ گویی تنها تصویری بیجان بر دیوار هستم.
سپارم نوجوانان وطن را / که گاهی بنگرند این عکس من را
این تصویر و سرگذشت خود را به نوجوانان وطن میسپارم تا گاهی به آن نگاه کنند و عبرت بگیرند.
ز کید مهر و مه غافل نمانند / جوانی را به غفلت نگذرانند
تا از نیرنگ و کارکرد فریبندهٔ زمان غافل نمانند و دوران جوانی خود را بیهوده و از روی غفلت سپری نکنند.
تفسیر کلی
شاعر در این ابیات، تولد انسان را آغاز گرفتارشدن او در چرخهٔ مهر و ماه و گذر روز و شب میداند. خورشید و ماه همچون دو خدمتگزار همیشگی، از نخستین لحظهٔ زندگی همراه و پرورشدهندهٔ انسان معرفی شدهاند؛ یکی در نقش ماما و دیگری در نقش لالا. این تصویرپردازی، پیوند جداییناپذیر انسان با طبیعت و نظم کیهانی را نشان میدهد و به آن حالوهوایی اسطورهای میبخشد. در عین سادگی و طنز ظریف، شاعر بر گذر زمان و وابستگی زندگی آدمی به گردش جهان تأکید میکند.



