عاشقی محنت بسیار کشید

ایرج میرزا – مثنوی شماره 11
هدیه ی عاشق
عاشقی محنت بسیار کشید
تا لب دجله به معشوق رسید
نشده از گل رویش سیراب
که فلک دسته گلی داد به آب
نازنین، چشم به شط دوخته بود
فارغ از عاشق دلسوخته بود
دید در روی شط آمد به شتاب
نوگلی چون گلِ رویش شاداب
گفت بَه بَه چه گل رعنایی است
لایق دست چو من زیبایی است
حیف از این گل که برد آب او را
کند از منظره نایاب او را
زین سخن عاشق معشوقه پرست
جَست در آب چو ماهی از شَست
خوانده بود این مَثَل آن مایه ی ناز
که نکویی کن و در آب انداز
خواست کازاد کند از بندش
اسم گل برد و در آب افکندش
گفت رو تا که ز هجرم برهی
نام بی مهری بر من ننهی
مورد نیکی خاصت کردم
از غم خویش خلاصت کردم
باری آن عاشق بیچاره چو بط
دل به دریا زد و افتاد به شط
دید آبی است فراوان و درست
به نشاط آمد و دست از جان شست
دست و پایی زد و گل را بربود
سوی دلدارش پرتاب نمود
گفت کای آفت جان سنبل تو
ما که رفتیم، بگیر این گل تو
بکنش زیب سر، ای دلبر من
یاد آبی که گذشت از سر من
جز برای دل من بوش مکن
عاشق خویش فراموش مکن
خود ندانست مگر عاشق ما
که ز خوبان نتوان خواست وفا
عاشقان را همه گر آب بَرَد
خوبرویان همه را خواب بَرَد
معنی بیتهای شعر
ایرج میرزا – مثنوی شماره 11
هدیهی عاشق
عنوان شعر «هدیهی عاشق» است.
عاشقی محنت بسیار کشید
تا لب دجله به معشوق رسید
عاشقی رنج و سختی فراوان کشید تا سرانجام به کنار رود دجله، نزد معشوقش، رسید.
نشده از گل رویش سیراب
که فلک دسته گلی داد به آب
هنوز از تماشای چهرهی زیبای معشوق سیر نشده بود که روزگار دستهگلی را به آب سپرد و روانه کرد.
نازنین، چشم به شط دوخته بود
فارغ از عاشق دلسوخته بود
آن زیبارو به رودخانه چشم دوخته بود و از عاشق دلسوختهی خود بیخبر و بیاعتنا بود.
دید در روی شط آمد به شتاب
نوگلی چون گلِ رویش شاداب
دید که گلی تازه و شاداب، مانند چهرهی خودش، با شتاب بر سطح آب میآید.
گفت بَه بَه چه گل رعنایی است
لایق دست چو من زیبایی است
گفت: چه گل زیبا و دلربایی است! چنین گل زیبایی شایستهی آن است که در دست زیبا و برازندهی من باشد.
حیف از این گل که برد آب او را
کند از منظره نایاب او را
حیف است که آب این گل را با خود ببرد و منظرهی دیدن آن را از من دریغ کند.
زین سخن عاشق معشوقهپرست
جَست در آب چو ماهی از شَست
عاشقِ شیفتهی معشوق، با شنیدن این سخن، مانند ماهیای که از قلاب رها شود، بهسرعت به آب پرید.
خوانده بود این مَثَل آن مایهی ناز
که نکویی کن و در آب انداز
آن معشوق نازپرورده این مثل را شنیده بود که میگوید: نیکی کن و آن را در آب بینداز؛ یعنی خوبی کن و انتظار پاداش نداشته باش.
خواست کازاد کند از بندش
اسم گل برد و در آب افکندش
خواست عاشق را از گرفتاری و دلبستگی آزاد کند؛ پس نام گل را بر زبان آورد و او را به دنبال گل به آب انداخت.
گفت رو تا که ز هجرم برهی
نام بیمهری بر من ننهی
گفت: برو تا از دوری و فراق من رهایی یابی و مرا به بیمهری متهم نکنی.
مورد نیکی خاصت کردم
از غم خویش خلاصت کردم
در حق تو نیکی ویژهای کردم و تو را از رنج و اندوه خودم رها ساختم.
باری آن عاشق بیچاره چو بط
دل به دریا زد و افتاد به شط
سرانجام آن عاشق بیچاره مانند مرغابی دل به آب زد و وارد رودخانه شد.
دید آبی است فراوان و درست
به نشاط آمد و دست از جان شست
دید آب رودخانه فراوان و عمیق است؛ با وجود این، شادمان شد و از جان خود گذشت و خطر را پذیرفت.
دست و پایی زد و گل را بربود
سوی دلدارش پرتاب نمود
دستوپا زد، گل را از آب گرفت و آن را به سوی معشوقش پرتاب کرد.
گفت کای آفت جان سنبل تو
ما که رفتیم، بگیر این گل تو
گفت: ای کسی که زلف سنبلمانندت جان مرا از بین برده است، من که در این راه جان باختم؛ پس این گل تو را بگیر.
بکنش زیب سر، ای دلبر من
یاد آبی که گذشت از سر من
ای دلبر من، این گل را بر سر خود بگذار و آبی را که از سر من گذشت و مرا به خطر انداخت، به یاد داشته باش.
جز برای دل من بوش مکن
عاشق خویش فراموش مکن
این گل را جز برای دل من نبوی و عاشق خود را فراموش نکن.
خود ندانست مگر عاشق ما
که ز خوبان نتوان خواست وفا
این عاشق ما نمیدانست که از زیبارویان نمیتوان انتظار وفاداری داشت.
عاشقان را همه گر آب بَرَد
خوبرویان همه را خواب بَرَد
اگر آب همهی عاشقان را با خود ببرد، زیبارویان همچنان بیاعتنا و آسوده میخوابند و از حال آنان باخبر نمیشوند.
تفسیر کلی
این شعر روایتگر رنج و پایداری عاشقی است که پس از تحمل سختیهای فراوان به معشوق میرسد، اما معشوق همچنان بیاعتنا و غرق تماشای رود است. دستهگل شناور بر آب، نمادی از هدیهای ناگهانی و جلوهای تازه از زیبایی است که توجه معشوق را به خود جلب میکند. ایرج میرزا با تقابل عاشقِ دلسوخته و معشوقِ بیخبر، نابرابری عاطفی و بیوفایی عشق را به تصویر میکشد. فضای شعر در عین سادگی، حالوهوایی لطیف و تصویری دارد و حرکت گل بر آب، به روایت جنبهای نمادین و شاعرانه میبخشد.



