ای شده سوخته ی آتش نفسانی

پروین اعتصامی – قصیده شماره 47
آتش نفسانی
ای شده سوخته ی آتش نفسانی
سال ها کرده تباهی و هوسرانی
دزد ایام گرفتست گریبانت
بس کن ای بیخودی و سر به گریبانی
صبح رحمت نگشاید همه تاریکی
یوسف مصر نگردد همه زندانی
راه پر خار مغیلان و تو بی موزه
سفره بی توشه و شب تیره و بارانی
ای به خود دیده چو شداد، خدابین شو
جز خدا را نسزد رتبت یزدانی
تو سلیمان شدن آموزی اگر، دیوان
نتوانند زدن لاف سلیمانی
تا به کی کودنی و مستی و خودرایی
تا به کی کودکی و بازی و نادانی
تو درین خاک سیه زر دل افروزی
تو درین دشت و چمن لاله ی نعمانی
پیش دیوان مبر اندوه دل و مگری
که بخندند چو بینند که گریانی
عقل آموخت به هر کارگری کاری
او چو استاد شد و ما چو دبستانی
خود نمی دانی و از خلق نمی پرسی
فارغ از مشکل و بیگانه ز آسانی
که برد بار تو امروز که مسکینی
که تو را نان دهد امروز که بی نانی
دست تقوی بگشا، پای هوی بربند
تا ببینند که از کرده پشیمانی
گهریهای حقیقت گهر خود را
نفروشند بدین هیچی و ارزانی
دیده ی خویش نهان بین کن و بین آنگه
دام هایی که نهادند به پنهانی
حیوان گشتن و تن پروری آسانست
روح پرورده کن از لقمه ی روحانی
با خرد جان خود آن به که بیارایی
با هنر عیب خود آن به که بپوشانی
باخبر باش که بی مصلحت و قصدی
آدمی را نبرد دیو به مهمانی
نفس جو داد که گندم ز تو بستاند
به که هرگز ندهی رشوت و نستانی
دشمنانند تو را زرق و فساد، اما
به گمان تو که در حلقه ی یارانی
تا زبون طمعی هیچ نمی ارزی
تا اسیر هوسی هیچ نمی دانی
خوشتر از دولت جم، دولت درویشی
بهتر از قصر شهی، کلبه ی دهقانی
خانگی باشد اگر دزد، به صد تدبیر
نتوان کرد از آن خانه نگهبانی
برو از ماه فراگیر دل افروزی
برو از مهر بیاموز درخشانی
پیش زاغان مفکن گوهر یکدانه
پیش خربنده مبر لعل بدخشانی
گر که همصحبت تو دیو نبودستی
ز که آموختی این شیوه ی شیطانی
صفتی جوی که گویند نکوکاری
سخنی گوی که گویند سخندانی
بگذر از بحر و ز فرعون هوی مندیش
دهر دریا و تو چون موسی عمرانی
اژدهای طمع و گرگ طبیعت را
گر بترسی، نتوانی که بترسانی
بفکن این لاشه ی خونین، تو نه ناهاری
برکن این جامه ی چرکین، تو نه عریانی
گر توانی، به دلی توش و توانی ده
که مبادا رسد آن روز که نتوانی
خون دل چند خوری در دل سنگ، ای لعل
مشتریهاست برای گهر کانی
گر چه یونان وطن بس حکما بودست
نیست آگاه ز حکمت همه یونانی
کلبه ای را که نه فرشی و نه کالاییست
بر درش می نبود حاجت دربانی
زنده با گفتن پندم نتوانی کرد
که تو خود نیز چو من کشته ی عصیانی
کینه می ورزی و در دایره ی صدقی
رهزنی می کنی و در ره ایمانی
تا کی این خام فریبی، تو نه یاجوجی
چند بلعیدن مردم، تو نه ثعبانی
مقصد عافیت از گمشدگان پرسی
رو که بر گمشدگان خویش تو برهانی
گوسفندان تو ایمن ز تو چون باشند
که شبانگاه تو در مکمن گرگانی
گاه از رنگرزان خم تزویری
گاه بر پشت خر وسوسه پالانی
تشنه خون خورد و تو خودبین به لب جویی
گرسنه مرد و تو گمره به سر خوانی
دود آهست بنایی که تو می سازی
چاه راهست کتابی که تو می خوانی
دیده بگشای، نه اینست جهان بینی
کفر بس کن، نه چنین است مسلمانی
چو نهالیست روان و تو کشاورزی
چو جهانیست وجود و تو جهانبانی
تو چراغی، ز چه رو همنفس بادی
تو امیدی، ز چه همخانه ی حرمانی
تو درین بزم، چو افروخته قندیلی
تو درین قصر، چو آراسته ایوانی
تو ز خود رفته و وادی شده پر آفت
تو به خواب اندر و کشتی شده طوفانی
تو رسیدن نتوانی به سبکباران
که به رفتار نه ماننده ی ایشانی
فکر فردا نتوانی که کنی دیگر
مگر امروز که در کشور امکانی
عاقبت کشته ی شمشیر مه و سالی
آخر کار شکار دی و آبانی
هوشیاری و شب و روز به میخانه
همدم دُردکشان همسر مستانی
همچو برزیگر آفت زده محصولی
همچو رزم آورغارت شده خفتانی
مار در لانه، ولی مور به افسونی
گرد در خانه، ولی گرد به میدانی
دل بیچاره و مسکین مخراش امروز
رسد آن روز که بی ناخن و دندانی
داستانت کند این چرخ کهن، هر چند
نامجوینده تر از رستم دستانی
روز بر مسند پاکیزه ی انصافی
شام در خلوت آلوده ی دیوانی
دست مسکین نگرفتی و توانایی
میوه ای گرد نکردی و به بستانی
ظاهرست این که بد افتی چو شدی بدخواه
روشنست این که برنجی چو برنجانی
دیو بسیار بود در ره دل، پروین
کوش تا سر ز ره راست نپیچانی
معنی بیتهای نخستین
ای شده سوخته ی آتش نفسانی / سال ها کرده تباهی و هوسرانی
ای کسی که در آتش نفس و خواهشهای نفسانی سوختهای، سالها عمرت را با تباهی و هوسرانی گذراندهای.
دزد ایام گرفتست گریبانت / بس کن ای بیخودی و سر به گریبانی
دزد زمان گریبانت را گرفته و عمرت را میرباید؛ پس از بیخبری و اندوه و غفلت دست بردار.
صبح رحمت نگشاید همه تاریکی / یوسف مصر نگردد همه زندانی
همه تاریکیها با رحمت الهی برطرف نمیشود و همه زندانیان نیز مانند یوسف به مقام و آزادی نمیرسند؛ فرصت و شایستگی لازم است.
راه پر خار مغیلان و تو بی موزه / سفره بی توشه و شب تیره و بارانی
راه زندگی پر از خار و دشواری است و تو بدون کفش و آمادگی در آن گام میزنی؛ سفرهات بیتوشه و شبت نیز تاریک و بارانی است.
ای به خود دیده چو شداد، خدابین شو / جز خدا را نسزد رتبت یزدانی
ای کسی که مانند شداد خودبین و مغرور شدهای، خداشناس و خدابین شو؛ مقام خدایی تنها شایسته خداوند است.
تو سلیمان شدن آموزی اگر، دیوان / نتوانند زدن لاف سلیمانی
اگر بیاموزی چگونه به مقام سلیمان برسی، دیوان و بدکاران نمیتوانند ادعای سلیمانی و فرمانروایی کنند.
تا به کی کودنی و مستی و خودرایی / تا به کی کودکی و بازی و نادانی
تا چه زمانی میخواهی نادان، مست غرور و خودرأی باشی و به کودکی، بازی و نادانی ادامه دهی؟
تو درین خاک سیه زر دل افروزی / تو درین دشت و چمن لاله ی نعمانی
تو در این خاک تیره همچون زر درخشان و در این دشت و چمن مانند لالهای سرخ و زیبا هستی؛ پس قدر خود را بدان.
پیش دیوان مبر اندوه دل و مگری / که بخندند چو بینند که گریانی
اندوه دلت را نزد دیوان و نابخردان نبر و گریه نکن؛ زیرا وقتی گریانت ببینند، به تو خواهند خندید.
عقل آموخت به هر کارگری کاری / او چو استاد شد و ما چو دبستانی
عقل به هر کارگری مهارت و کاری آموخت؛ او استاد شد و ما همچنان مانند شاگردان دبستان باقی ماندیم.
خود نمی دانی و از خلق نمی پرسی / فارغ از مشکل و بیگانه ز آسانی
نه خود چیزی میدانی و نه از مردم میپرسی؛ از دشواریها بیخبری و حتی با راههای آسان نیز بیگانهای.
که برد بار تو امروز که مسکینی / که تو را نان دهد امروز که بی نانی
اکنون که درمانده و تهیدستی، چه کسی بار تو را بر دوش خواهد کشید و وقتی نان نداری چه کسی به تو نان خواهد داد؟
دست تقوی بگشا، پای هوی بربند / تا ببینند که از کرده پشیمانی
به تقوا و پرهیزکاری روی آور و پای خواهشهای نفسانی را ببند تا مردم ببینند که از کارهای گذشتهات پشیمان شدهای.
گهریهای حقیقت گهر خود را / نفروشند بدین هیچی و ارزانی
گوهرهای حقیقت، ارزش و گوهر وجود خود را به بهای ناچیز و برای هیچوپوچ نمیفروشند.
دیده ی خویش نهان بین کن و بین آنگه / دام هایی که نهادند به پنهانی
چشم باطن خود را بینا و ژرفبین کن تا دامهایی را که پنهانی برایت نهادهاند ببینی.
حیوان گشتن و تن پروری آسانست / روح پرورده کن از لقمه ی روحانی
حیوانوار زیستن و تنپروری آسان است؛ اما باید با غذای معنوی و پاک، روح خود را پرورش دهی.
با خرد جان خود آن به که بیارایی / با هنر عیب خود آن به که بپوشانی
بهتر است جانت را با خرد بیارایی و عیبهای خود را با هنر و فضیلت بپوشانی.
باخبر باش که بی مصلحت و قصدی / آدمی را نبرد دیو به مهمانی
آگاه باش که دیو بیدلیل و بدون هدف انسان را به مهمانی خود نمیبرد؛ هر وسوسهای نیرنگ و مصلحتی پنهان دارد.
نفس جو داد که گندم ز تو بستاند / به که هرگز ندهی رشوت و نستانی
نفس به انسان وعده داد که گندم را از او خواهد گرفت؛ پس بهتر است هرگز رشوه ندهی و رشوه نپذیری.
دشمنانند تو را زرق و فساد، اما / به گمان تو که در حلقه ی یارانی
ریاکاری و فساد دشمنان تو هستند، اما تو به اشتباه گمان میکنی که در میان دوستان و یاران قرار دارند.
تا زبون طمعی هیچ نمی ارزی / تا اسیر هوسی هیچ نمی دانی
تا زمانی که خوار و فرمانبردار طمع باشی، ارزشی نداری و تا اسیر هوس باشی، دانایی و شناختی نخواهی داشت.
خوشتر از دولت جم، دولت درویشی / بهتر از قصر شهی، کلبه ی دهقانی
دولت و زندگی درویشی از پادشاهی جمشید دلپذیرتر است و کلبه دهقانی از کاخ شاهانه بهتر، اگر با آرامش و پاکی همراه باشد.
خانگی باشد اگر دزد، به صد تدبیر / نتوان کرد از آن خانه نگهبانی
اگر دزد از اهل خانه باشد، با صدها تدبیر نیز نمیتوان از آن خانه نگهبانی کرد.
برو از ماه فراگیر دل افروزی / برو از مهر بیاموز درخشانی
از ماه روشندلی و دلافروزی بیاموز و از خورشید تابندگی و درخشندگی را فراگیر.
پیش زاغان مفکن گوهر یکدانه
گوهر یگانه و ارزشمند وجودت را پیش افراد پست و بیارزش نینداز و قدر خود را نزد آنان ضایع نکن.
معنی بیتهای میانی
پیش خربنده مبر لعل بدخشانی / گر که همصحبت تو دیو نبودستی
گوهر ارزشمندت را نزد کسی که قدر آن را نمیداند مبر؛ اگر همنشین تو شیطان نبوده است، از بدی و تباهی دوری کن.
ز که آموختی این شیوه ی شیطانی / صفتی جوی که گویند نکوکاری
این روش شیطانی را از چه کسی آموختهای؟ به دنبال خصلتی باش که مردم آن را نیکوکاری بدانند.
سخنی گوی که گویند سخندانی / بگذر از بحر و ز فرعون هوی مندیش
چنان سخن بگو که تو را سخندان بدانند؛ از دریای خطرها بگذر و از فرعون نفس و هوس اندیشه مکن.
دهر دریا و تو چون موسی عمرانی / اژدهای طمع و گرگ طبیعت را
روزگار همچون دریاست و تو مانند موسی در آن زندگی میکنی؛ اما با اژدهای طمع و گرگ خوی درندگی طبیعت روبهرو هستی.
گر بترسی، نتوانی که بترسانی / بفکن این لاشه ی خونین، تو نه ناهاری
اگر از دشمنان و بدیها بترسی، نمیتوانی آنها را بترسانی؛ این پیکر آلوده و خونین را کنار بگذار، زیرا تو خوراک و طعمه نیستی.
برکن این جامه ی چرکین، تو نه عریانی / گر توانی، به دلی توش و توانی ده
این لباس آلوده را از تن بیرون آور، زیرا با کنار گذاشتن آن برهنه نمیشوی؛ اگر میتوانی به دلی نیرو و توان ببخش.
که مبادا رسد آن روز که نتوانی / خون دل چند خوری در دل سنگ، ای لعل
به دیگران توان و امید بده، مبادا روزی فرا رسد که دیگر نتوانی کاری انجام دهی؛ ای گوهر گرانبها، تا کی در دل سنگ خون دل میخوری؟
مشتریهاست برای گهر کانی / گر چه یونان وطن بس حکما بودست
برای گوهر معدن، خریداران بسیاری وجود دارند؛ هرچند یونان سرزمین حکیمان فراوان بوده است.
نیست آگاه ز حکمت همه یونانی / کلبه ای را که نه فرشی و نه کالاییست
با این حال، همه یونانیان از حکمت آگاه نیستند؛ همانگونه که کلبهای بیفرش و کالا، ارزش و رونقی ندارد.
بر درش می نبود حاجت دربانی / زنده با گفتن پندم نتوانی کرد
برای خانهای چنین تهی، نیازی به دربان نیست؛ تو نمیتوانی مرا تنها با گفتن پند زنده و دگرگون کنی.
که تو خود نیز چو من کشته ی عصیانی / کینه می ورزی و در دایره ی صدقی
زیرا خودت نیز مانند من گرفتار و کشته عصیان و نافرمانی هستی؛ کینه میورزی، در حالی که خود را در دایره صداقت میپنداری.
رهزنی می کنی و در ره ایمانی / تا کی این خام فریبی، تو نه یاجوجی
در راه ایمان مردم دست به راهزنی میزنی؛ تا کی میخواهی این فریب ناپخته را ادامه دهی؟ تو یأجوج نیستی.
چند بلعیدن مردم، تو نه ثعبانی / مقصد عافیت از گمشدگان پرسی
تا کی مردم را میبلعی؟ تو اژدها نیستی؛ چگونه مقصد آسایش و نجات را از گمراهان میپرسی؟
رو که بر گمشدگان خویش تو برهانی / گوسفندان تو ایمن ز تو چون باشند
برو، زیرا خودت باید گمشدگان خویش را راهنمایی و نجات دهی؛ گوسفندان چگونه میتوانند از تو در امان باشند؟
که شبانگاه تو در مکمن گرگانی / گاه از رنگرزان خم تزویری
در حالی که شبانگاه در کمین و پناهگاه گرگان به سر میبری؛ گاهی از رنگرزان، رنگ و نیرنگ میآموزی.
گاه بر پشت خر وسوسه پالانی / تشنه خون خورد و تو خودبین به لب جویی
و گاهی بر پشت خرِ وسوسه، پالان میگذاری؛ تشنه، خون میخورد و تو خودبینانه کنار جوی آب ایستادهای.
گرسنه مرد و تو گمره به سر خوانی / دود آهست بنایی که تو می سازی
او از گرسنگی میمیرد و تو گمراهانه بر سر سفره نشستهای؛ بنایی که میسازی سرانجام آهستهآهسته دود میشود و از میان میرود.
چاه راهست کتابی که تو می خوانی / دیده بگشای، نه اینست جهان بینی
کتابی که میخوانی مانند چاهی در مسیر است؛ چشمانت را باز کن، جهانبینی درست این نیست.
کفر بس کن، نه چنین است مسلمانی / چو نهالیست روان و تو کشاورزی
دست از کفر و ناسپاسی بردار، زیرا مسلمانی چنین نیست؛ جهان مانند نهالی روان و در حال رشد است و تو کشاورز آن هستی.
چو جهانیست وجود و تو جهانبانی / تو چراغی، ز چه رو همنفس بادی
وجود تو جهانی است و تو نگهبان این جهان هستی؛ تو چراغی، پس چرا همدم و همنشین باد شدهای؟
تو امیدی، ز چه همخانه ی حرمانی / تو درین بزم، چو افروخته قندیلی
تو خود مایه امیدی، پس چرا با محرومیت همخانه شدهای؟ در این مجلس مانند چراغی افروخته هستی.
تو درین قصر، چو آراسته ایوانی / تو ز خود رفته و وادی شده پر آفت
در این قصر همچون ایوانی آراستهای؛ اما از خود بیخود شدهای و سرزمین وجودت از آسیبها پر گشته است.
تو به خواب اندر و کشتی شده طوفانی / تو رسیدن نتوانی به سبکباران
تو در خواب غفلت هستی، در حالی که کشتی وجودت گرفتار طوفان شده است؛ با این حال نمیتوانی به سبکبالان و سبکباران برسی.
که به رفتار نه ماننده ی ایشانی / فکر فردا نتوانی که کنی دیگر
زیرا در رفتار و کردار شبیه آنان نیستی؛ دیگر نمیتوانی برای فردا چارهاندیشی کنی.
مگر امروز که در کشور امکانی
مگر امروز که هنوز در سرزمین امکان و فرصت قرار داری و میتوانی کاری انجام دهی.
معنی بیتهای پایانی
عاقبت کشته ی شمشیر مه و سالی / آخر کار شکار دی و آبانی
سرانجام، انسان گرفتار گذر ماهها و سالها میشود و در پایان، شکار روزهای دی و آبان و گذشت زمان خواهد بود.
هوشیاری و شب و روز به میخانه / همدم دُردکشان همسر مستانی
همیشه در میخانه هشیار و بیدار باش و شب و روز با دردمندان و مستان همنشین و همراه باش.
همچو برزیگر آفت زده محصولی / همچو رزم آورغارت شده خفتانی
مانند کشاورزی هستی که آفت، محصولش را نابود کرده و مانند جنگاوری هستی که اموالش را غارت کرده و خوار و ناتوانش ساختهاند.
مار در لانه، ولی مور به افسونی / گرد در خانه، ولی گرد به میدانی
مار در لانهاش پنهان است، اما مورچه با نیرنگی بر او چیره میشود؛ گرد و غبار در خانه مینشیند، ولی در میدان به گردش و حرکت درمیآید.
دل بیچاره و مسکین مخراش امروز / رسد آن روز که بی ناخن و دندانی
امروز دل ناتوان و بیچاره را نیازار؛ زیرا روزی فرا میرسد که توان چنگ زدن و دفاع کردن، یعنی ناخن و دندان، نخواهی داشت.
داستانت کند این چرخ کهن، هر چند / نامجوینده تر از رستم دستانی
این جهان پیر، داستان زندگیات را بازگو خواهد کرد؛ هرچند در طلب نام و آوازه، از رستم دستان نیز مشهورتر باشی.
روز بر مسند پاکیزه ی انصافی / شام در خلوت آلوده ی دیوانی
روزها بر جایگاه پاک و شایستهٔ عدالت مینشینی، اما شبها در خلوت آلوده و فاسد دیوانیان به سر میبری.
دست مسکین نگرفتی و توانایی / میوه ای گرد نکردی و به بستانی
با آنکه توانایی داشتی، دست نیازمندی را نگرفتی و در باغ زندگی هیچ میوه و حاصل نیکی برای خود فراهم نکردی.
ظاهرست این که بد افتی چو شدی بدخواه / روشنست این که برنجی چو برنجانی
روشن است که اگر بدخواه دیگران باشی، خودت گرفتار بدی خواهی شد؛ و آشکار است که اگر دیگران را برنجانی، خود نیز رنج خواهی برد.
دیو بسیار بود در ره دل، پروین / کوش تا سر ز ره راست نپیچانی
در راه دل وسوسهها و موانع بسیاری وجود دارد؛ پروین، بکوش تا از راه راست منحرف نشوی.
تفسیر کلی
این شعر انسان گرفتار در آتش خواهشهای نفسانی و غفلت را مخاطب قرار میدهد و او را از ادامه هوسرانی و بیخبری برحذر میدارد. شاعر با تصویرهایی چون «دزد ایام»، «تاریکی»، «خار مغیلان» و «شب تیره» گذر عمر و دشواری راه رستگاری را یادآوری میکند. پیام شعر این است که فرصت زندگی محدود است و بدون توشهای از آگاهی، پرهیزکاری و عمل نیک، انسان در زندان گمراهی باقی میماند. بیداری دل، ترک خودفریبی و رویآوردن به رحمت الهی راه نجات از این سرگردانی معرفی شده است.




سلام و سپاس
واژگان دشوار: ”گرد” اول، حرف گ، پیش دار و ”گرد” دوم، حرف گ، زبر دار خوانده شود. به معنای “غبار”
)گُرد در خانه، ولی گَرد به میدانی)