سود خود را چه شماری که زیانکاری

پروین اعتصامی – قصیده شماره 46
سود خود
سود خود را چه شماری که زیانکاری
ره نیکان چه سپاری که گرانباری
تو به خوابی، که چنین بیخبری از خود
خفته را آگهی از خود نبود، آری
بال و پر چند زنی خیره، نمی بینی
که تو گنجشک صفت در دهن ماری
بر بلندی چو سپیدار چه افزایی
بارور باش، تو نخلی، نه سپیداری
چیست این جسم که هر لحظه کشی بارش
چیست این جیفه که چون جانش خریداری
طینت گرگ بر آن شد که بیازارد
ز گزندش نرهی گرش نیازاری
اهرمن را سخنان تو نترساند
که تو کردار نداری، همه گفتاری
به زبونی گرویدی و زبون گشتی
تو سیه طالع این عادت و هنجاری
دل و دین تو ربودند و ندانستی
دین چه فرمان دهدت؟ بنده ی دیناری
غم گمراهی و پستی نخوری هرگز
ز ره نفس اگر پای نگهداری
ماند آن کس که به جا نام نکو دارد
تو پس از خویش ز نیکی چه به جا داری
تا که سرگشته ی این پست گذرگاهی
هر چه افلاک کند با تو، سزاواری
دامن آلوده مکن، چونکه ز پاکانی
بنده ی نفس مشو، چونکه ز احراری
جان تو پاک سپردست به تو ایزد
همچنان پاک ببایدش که بسپاری
وقت بس تنگ بود، ای سره بازرگان
کاله ی خود بخر اکنون که به بازاری
سپر و جوشن عقل از چه تبه کردی
تو به میدان جهان از پی پیکاری
بود بازوت توانا و نکوشیدی
کاهلی بیخ تو برکند، نه ناچاری
چرخ دندان تو بشمرد نخستین روز
چه به هیچش نشماری و چه بشماری
کمتری جوی گر افزون طلبی، پروین
که همیشه ز کمی خاسته بسیاری
معنی بیتهای شعر
سود خود را چه شماری که زیانکاری / ره نیکان چه سپاری که گرانباری
چه سود و منفعتی برای خود حساب میکنی، در حالی که زیانکاری؟ چگونه راه نیکان را بپیمایی، وقتی بار سنگین گناه و بدی بر دوش داری؟
تو به خوابی، که چنین بیخبری از خود / خفته را آگهی از خود نبود، آری
تو در خواب غفلت هستی که از خویشتن چنین بیخبری؛ زیرا کسی که خواب است، از احوال خود آگاهی ندارد.
بال و پر چند زنی خیره، نمی بینی / که تو گنجشک صفت در دهن ماری
چرا بیهوده بال و پر میزنی و نمیبینی که مانند گنجشکی گرفتار دهان ماری؟
بر بلندی چو سپیدار چه افزایی / بارور باش، تو نخلی، نه سپیداری
ایستادن بر بلندی، مانند سپیدار، چه سودی دارد؟ بارور و سودمند باش؛ تو باید مانند نخل باشی، نه درخت سپیدار بیثمر.
چیست این جسم که هر لحظه کشی بارش / چیست این جیفه که چون جانش خریداری
این جسم چیست که هر لحظه بار آن را بر دوش میکشی؟ این پیکر مرده و بیارزش چیست که آن را مانند جان عزیزت میپنداری؟
طینت گرگ بر آن شد که بیازارد / ز گزندش نرهی گرش نیازاری
سرشت گرگ بر آزار کردن است؛ اگر به او آزار نرسانی نیز از آسیب او در امان نخواهی بود.
اهرمن را سخنان تو نترساند / که تو کردار نداری، همه گفتاری
سخنان تو اهریمن را نمیترساند، زیرا اهل عمل نیستی و همه کار تو حرف و گفتار است.
به زبونی گرویدی و زبون گشتی / تو سیه طالع این عادت و هنجاری
تو به خواری و ناتوانی روی آوردی و به همین سبب خوار شدی؛ بداقبالی تو نتیجه همین عادت و روش نادرست است.
دل و دین تو ربودند و ندانستی / دین چه فرمان دهدت؟ بنده ی دیناری
دل و ایمان تو را ربودند و تو نفهمیدی؛ تو از فرمان دین پیروی نمیکنی، بلکه بنده و خدمتگزار پولی.
غم گمراهی و پستی نخوری هرگز / ز ره نفس اگر پای نگهداری
اگر خود را از راه خواهشهای نفسانی دور نگه داری، هرگز گرفتار اندوه گمراهی و پستی نخواهی شد.
ماند آن کس که به جا نام نکو دارد / تو پس از خویش ز نیکی چه به جا داری
تنها کسی ماندگار میشود که نام نیک از خود بر جای بگذارد؛ تو پس از مرگت چه نیکی و نام نیکویی باقی میگذاری؟
تا که سرگشته ی این پست گذرگاهی / هر چه افلاک کند با تو، سزاواری
تا زمانی که در این گذرگاه پست دنیا سرگردانی، هرچه روزگار و آسمان بر سرت بیاورند، سزاوار آن هستی.
دامن آلوده مکن، چونکه ز پاکانی / بنده ی نفس مشو، چونکه ز احراری
دامانت را به گناه آلوده نکن، زیرا از پاکان هستی؛ بنده خواهشهای نفسانی مشو، چون آزادهای.
جان تو پاک سپردست به تو ایزد / همچنان پاک ببایدش که بسپاری
خداوند جانت را پاک به تو سپرده است؛ پس باید آن را نیز پاک و پاکیزه به او بازگردانی.
وقت بس تنگ بود، ای سره بازرگان / کاله ی خود بخر اکنون که به بازاری
ای بازرگان نیکسرشت، فرصت بسیار اندک است؛ اکنون که در بازار دنیا هستی، کالای ارزشمند عمل و نیکی را برای خود فراهم کن.
سپر و جوشن عقل از چه تبه کردی / تو به میدان جهان از پی پیکاری
چرا سپر و زره خرد را از میان بردی، در حالی که برای مبارزه به میدان جهان آمدهای؟
بود بازوت توانا و نکوشیدی / کاهلی بیخ تو برکند، نه ناچاری
بازویت توانمند بود، اما تلاش نکردی؛ این تنبلی و سستی بود که ریشهات را برکند، نه ناتوانی و ناچاری.
چرخ دندان تو بشمرد نخستین روز / چه به هیچش نشماری و چه بشماری
روزگار از همان نخستین روز عمر، فرصتها و لحظات زندگیات را شمرده و کم کرده است؛ چه آن را به حساب بیاوری و چه نیاوری.
کمتری جوی گر افزون طلبی، پروین / که همیشه ز کمی خاسته بسیاری
ای پروین، اگر خواهان فزونی هستی، به کم قناعت و توجه کن؛ زیرا بسیار شدن همیشه از اندک آغاز میشود.
تفسیر کلی
شاعر انسان غافل و خودفریب را مخاطب قرار میدهد که سود ظاهری را منفعت میپندارد، حال آنکه در حقیقت گرفتار زیان و تباهی است. او هشدار میدهد که بیخبری از خویشتن و دوری از راه نیکان، انسان را به موجودی سنگینبار و ناتوان تبدیل میکند. پروازهای بیهوده و کوششهای ظاهری نیز سودی ندارند، زیرا آدمی همچون گنجشکی در دهان مار، در معرض نابودی است و از خطر خود غافل مانده است. در پایان، شاعر انسان را به ثمربخشی و سودرسانی فرامیخواند و میگوید ارزش آدمی به باروری و فایدهمندی اوست، نه صرفاً به قامت و ظاهر بلندش.



