به گربه گفت ز راه عتاب، شیر ژیان

پروین اعتصامی – قصیده شماره 39
گفتار و کردار
به گربه گفت ز راه عتاب، شیر ژیان
ندیده ام چو تو هیچ آفریده، سرگردان
خیال پستی و دزدی، تو را برد همه روز
به سوی مطبخ شه، یا به کلبه ی دهقان
گهی ز کاسه ی بیچارگان، بری کیپا
گهی ز سفره ی درماندگان، ربایی نان
ز ترکتازی تو، مانده بیوه زن ناهار
ز حیله سازی تو، گشته مطبخی نالان
چرا زنی ره خلق، ای سیه دل، از پی هیچ
چه پر کنی شکم، ای خودپرست، چون انبان
برای خوردن کشک، از چه کوزه میشکنی
قضا به پیرزن آن را فروختست گران
به زخم قلب فقیران، چه کس نهد مرهم
وگر برند خسارت، چه کس دهد تاوان
مکن سیاه، سر و گوش و دم ز تابه و دیگ
سیاهی سر و گوش، از سیه دلیست نشان
نه ماست مانده ز آزت به خانه ی زارع
نه شیر مانده ز جورت، به کاسه ی چوپان
گهت ز گوش چکانند خون و گاه از دم
شبی ز سگ رسدت فتنه، روزی از دربان
تو از چه، ملعبه ی دست کودکان شده ای
به چشم من نشود هیچکس ز بیم، عیان
بیا به بیشه و آزاد زندگانی کن
برای خوردن و خوش زیستن، مکش وجدان
شکارگاه، بسی هست و صید خفته بسی
به شرط آنکه کنی تیز، پنجه و دندان
مرا فریب ندادست، هیچ شب گردون
مرا زبون ننمودست، هیچ روز انسان
مرا دلیری و کارآگهی، بزرگی داد
به رای پیر، توانیم داشت بخت جوان
زمانه ای نفکندست هیچگاه به دام
نشانه ام ننمودست هیچ تیر و کمان
چو راه بینی و رهرو، تو نیز پیشتر آی
چو هست گوی سعادت، تو هم بزن چوگان
شنید گربه نصیحت ز شیر و کرد سفر
نمود در دل غاری تهی و تیره، مکان
گهی چو شیر بغرید و بر زمین زد دم
برای تجربه، گاهی به گوش داد تکان
به خویش گفت: کنون کز نژاد شیرانم
نه شهر و وادی و صحرا بود مرا شایان
برون جهم ز کمینگاه وقت حمله چنین
فرو برم به تن خصم، چنگ تیز چنان
نبود آگهیم پیش از این، که من چه کسم
به وقت کار، توان کرد این خطا جبران
چو شد ز رنگ شب، آن دشت هولناک سیاه
نمود وحشت و اندیشه، گربه را ترسان
تنش به لرزه فتاد از صدای گرگ و شغال
دلش چو مرغ تپید، از خزیدن ثعبان
گهی درخت درافتاد و گاه سنگ شکست
ز تندباد حوادث، ز فتنه ی طوفان
ز بیم، چشم زحل خون ناب ریخت به خاک
چو شاخ بلرزید زهره ی رخشان
در تنور نهادند و شمع مطبخ مرد
طلوع کرد مه و ماند در فلک حیران
شبان چو خفت، برآمد به بام آغل گرگ
چنین زنند ره خفتگان شب، دزدان
گذشت قافله ای، کرد ناله ای جرسی
به دست راهزنی، گشت رهروی عریان
شغال پیر، به امید خوردن انگور
بجست بر سر دیوار کوته بستان
خزید گربه ی دهقان به پشت خیک پنیر
زدند تا که در انبار، موشکان جولان
ز کنج مطبخ تاریک، خاست غوغایی
مگر که روبهکی برد، مرغکی بریان
پلنگ گرسنه آمد ز کوهسار به زیر
به سوی غار شد اندر هوای طعمه، روان
شنید گربه ی مسکین صدای پا و ز بیم
ز جای جست که بگریزد و شود پنهان
ز فرط خوف، فراموش کرد گفته ی خویش
که کار باید و نیرو، نه دعوی و عنوان
نه ره شناخت، نه اش پای رفتن ماند
نه چشم داشت فروغ و نه پنجه داشت توان
نمود آرزوی شهر و در امید فرار
دمی به روزنه ی سقف غار شد نگران
گذشت گربکی و روزگار شیری شد
ولیک شیر شدن، گربه را نبود آسان
به ناگهان ز کمینگاه خویش، جست پلنگ
به ران گربه فرو برد چنگ خون افشان
به زیر پنجه ی صیاد، صید نالان گفت
بدین طریق بمیرند مردم نادان
به شهر، گربه و در کوهسار شیر شدم
خیال بیهده بین، باختم درین ره جان
ز خودپرستی و آزم چنین شد آخر، کار
بنای سست بریزد، چو سخت شد باران
گرفتم آنکه به صورت به شیر می مانم
ندارم آن دل و نیرو، همین بسم نقصان
بلند شاخه به دست بلند میوه دهد
چرا که با نظر پست، برتری نتوان
حدیث نور تجلی، به نزد شمع مگوی
نه هر که داشت عصا، بود موسی عمران
بدان خیال که قصری بنا کنی روزی
به تیشه، کلبه ی آباد خود مکن ویران
چراغ فکر، دهد چشم عقل را پرتو
طبیب عقل ، کند درد آز را درمان
ببین ز دست چکار آیدت، همان میکن
مباش همچو دهل، خودنما و هیچ میان
بهل که کان هوی را نیافت کس گوهر
مرو، که راه هوس را نیافت کس پایان
چگونه رام کنی توسن حوادث را
تو، خویش را نتوانی نگاهداشت عنان
منه، گرت بصری هست، پای در آتش
مزن، گرت خردی هست، مشت بر سندان
معنی بیتهای نخستین
به گربه گفت ز راه عتاب، شیر ژیان / ندیده ام چو تو هیچ آفریده، سرگردان
شیر ژیان با سرزنش به گربه گفت: هیچ موجود سرگردان و حیران و درماندهای مانند تو ندیدهام.
خیال پستی و دزدی، تو را برد همه روز / به سوی مطبخ شه، یا به کلبه ی دهقان
اندیشههای پست و میل دزدی، هر روز تو را به سوی آشپزخانهٔ شاه یا کلبهٔ دهقان میکشاند.
گهی ز کاسه ی بیچارگان، بری کیپا / گهی ز سفره ی درماندگان، ربایی نان
گاهی از کاسهٔ بیچارگان غذا میدزدی و گاهی نان را از سفرهٔ درماندگان میربایی.
ز ترکتازی تو، مانده بیوه زن ناهار / ز حیله سازی تو، گشته مطبخی نالان
بر اثر تاختوتاز و غارت تو، زن بیوه از ناهار محروم مانده و آشپزخانه از نیرنگهایت به ستوه آمده است.
چرا زنی ره خلق، ای سیه دل، از پی هیچ / چه پر کنی شکم، ای خودپرست، چون انبان
ای سنگدل، چرا بیدلیل مزاحم مردم میشوی؟ ای خودپرست، چرا شکمت را مانند کیسهای بزرگ پر میکنی؟
برای خوردن کشک، از چه کوزه میشکنی / قضا به پیرزن آن را فروختست گران
برای خوردن کشک چرا کوزه را میشکنی، در حالی که روزگار آن کوزه را به قیمت گران به پیرزنی فروخته است؟
به زخم قلب فقیران، چه کس نهد مرهم / وگر برند خسارت، چه کس دهد تاوان
چه کسی زخم دل فقیران را درمان میکند و اگر زیانی ببینند، چه کسی خسارت آن را جبران خواهد کرد؟
مکن سیاه، سر و گوش و دم ز تابه و دیگ / سیاهی سر و گوش، از سیه دلیست نشان
سر و گوش و دمت را با نزدیک شدن به تابه و دیگ سیاه نکن؛ سیاهی ظاهر سر و گوش، نشانهای از سیاهی دل توست.
نه ماست مانده ز آزت به خانه ی زارع / نه شیر مانده ز جورت، به کاسه ی چوپان
از حرص و آز تو، در خانهٔ کشاورز ماستی نمانده و از ستمت، در کاسهٔ چوپان شیری باقی نمانده است.
گهت ز گوش چکانند خون و گاه از دم / شبی ز سگ رسدت فتنه، روزی از دربان
گاهی از گوش و گاهی از دمت خونت را میچکانند؛ شبی از سگ و روزی از دربان گرفتاری و آزار به تو میرسد.
تو از چه، ملعبه ی دست کودکان شده ای / به چشم من نشود هیچکس ز بیم، عیان
چرا بازیچهٔ دست کودکان شدهای؟ از ترس و هراسی که در دل مردم انداختهای، هیچکس در نظر من آشکار و پیدا نمیشود.
بیا به بیشه و آزاد زندگانی کن / برای خوردن و خوش زیستن، مکش وجدان
به جنگل بیا و آزادانه زندگی کن؛ برای خوردن و آسوده زیستن، وجدان خود را آزار نده و گناه نکن.
شکارگاه، بسی هست و صید خفته بسی / به شرط آنکه کنی تیز، پنجه و دندان
شکارگاههای فراوان و شکارهای بسیار وجود دارد، به شرط آنکه پنجه و دندان خود را تیز کنی.
مرا فریب ندادست، هیچ شب گردون / مرا زبون ننمودست، هیچ روز انسان
هیچ شب و روزگار سپریشدهای مرا نفریفته و هیچ انسانی نیز مرا ناتوان و خوار نکرده است.
مرا دلیری و کارآگهی، بزرگی داد / به رای پیر، توانیم داشت بخت جوان
شجاعت و آگاهی از کارها به من بزرگی بخشیده است؛ با اندیشه و تدبیر پیر میتوانیم بختی جوان و کامیاب داشته باشیم.
زمانه ای نفکندست هیچگاه به دام / نشانه ام ننمودست هیچ تیر و کمان
روزگار تاکنون مرا گرفتار دام نکرده و هیچ تیر و کمانی مرا هدف قرار نداده است.
چو راه بینی و رهرو، تو نیز پیشتر آی / چو هست گوی سعادت، تو هم بزن چوگان
وقتی راه و رهرو را میبینی، تو نیز پیشقدم شو؛ چون گوی سعادت در میدان است، تو هم چوگان بزن و برای رسیدن به خوشبختی تلاش کن.
شنید گربه نصیحت ز شیر و کرد سفر / نمود در دل غاری تهی و تیره، مکان
گربه اندرز شیر را شنید و به سفر رفت و در دل غاری خالی و تاریک برای خود جایگاهی برگزید.
گهی چو شیر بغرید و بر زمین زد دم / برای تجربه، گاهی به گوش داد تکان
گاهی مانند شیر غرش میکرد و دمش را بر زمین میکوبید و برای آزمودن خود، گاه گوشهایش را تکان میداد.
به خویش گفت: کنون کز نژاد شیرانم / نه شهر و وادی و صحرا بود مرا شایان
با خود گفت: اکنون که از نسل شیران هستم، دیگر شهر و دره و صحرا شایستهٔ جایگاه من نیست.
برون جهم ز کمینگاه وقت حمله چنین / فرو برم به تن خصم، چنگ تیز چنان
هنگام حمله چنین از کمینگاه بیرون میپرم و چنگالهای تیزم را چنان در بدن دشمن فرو میبرم.
نبود آگهیم پیش از این، که من چه کسم
پیش از این نمیدانستم که چه کسی هستم و چه تواناییهایی دارم.
معنی بیتهای میانی
به وقت کار، توان کرد این خطا جبران
اشتباه را میتوان در هنگام عمل جبران کرد.
چو شد ز رنگ شب، آن دشت هولناک سیاه / نمود وحشت و اندیشه، گربه را ترسان
وقتی دشت هولناک از تاریکی شب سیاه شد، ترس و نگرانی گربه را فراگرفت.
تنش به لرزه فتاد از صدای گرگ و شغال / دلش چو مرغ تپید، از خزیدن ثعبان
گربه از صدای گرگ و شغال به لرزه افتاد و از دیدن مار، دلش مانند پرندهای به تپش درآمد.
گهی درخت درافتاد و گاه سنگ شکست / ز تندباد حوادث، ز فتنه ی طوفان
بر اثر تندباد حوادث و آشوب طوفان، گاهی درختی میافتاد و گاهی سنگی میشکست.
ز بیم، چشم زحل خون ناب ریخت به خاک / چو شاخ بلرزید زهره ی رخشان
از شدت ترس، گویی زحل خون بر زمین میریخت و زهرهی درخشان نیز مانند شاخهای میلرزید.
در تنور نهادند و شمع مطبخ مرد / طلوع کرد مه و ماند در فلک حیران
چون چیزی در تنور گذاشتند، چراغ آشپزخانه خاموش شد؛ ماه طلوع کرد و آسمان از این منظره شگفتزده ماند.
شبان چو خفت، برآمد به بام آغل گرگ / چنین زنند ره خفتگان شب، دزدان
همین که شبان خوابید، گرگ بر بام آغل آمد؛ زیرا دزدان شبانه به خوابرفتگان چنین شبیخون میزنند.
گذشت قافله ای، کرد ناله ای جرسی / به دست راهزنی، گشت رهروی عریان
کاروانی گذشت و زنگ آن ناله کرد، اما راهزنی مسافری را غارت کرد و برهنه ساخت.
شغال پیر، به امید خوردن انگور / بجست بر سر دیوار کوته بستان
شغال پیر به امید خوردن انگور، بر دیوار کوتاه باغ پرید.
خزید گربه ی دهقان به پشت خیک پنیر / زدند تا که در انبار، موشکان جولان
گربهی دهقان پشت خیک پنیر پنهان شد، در حالی که موشها در انبار جولان میدادند.
ز کنج مطبخ تاریک، خاست غوغایی / مگر که روبهکی برد، مرغکی بریان
از گوشهی تاریک آشپزخانه غوغایی برخاست؛ شاید روباهی مرغ بریانی را برده بود.
پلنگ گرسنه آمد ز کوهسار به زیر / به سوی غار شد اندر هوای طعمه، روان
پلنگ گرسنه از کوه پایین آمد و برای یافتن شکار به سوی غار حرکت کرد.
شنید گربه ی مسکین صدای پا و ز بیم / ز جای جست که بگریزد و شود پنهان
گربهی بیچاره صدای پا شنید و از ترس از جا پرید تا بگریزد و پنهان شود.
ز فرط خوف، فراموش کرد گفته ی خویش / که کار باید و نیرو، نه دعوی و عنوان
از شدت ترس سخن پیشین خود را فراموش کرد که موفقیت به کار و نیرو نیاز دارد، نه به ادعا و عنوان.
نه ره شناخت، نه اش پای رفتن ماند / نه چشم داشت فروغ و نه پنجه داشت توان
نه راه را میشناخت، نه توان حرکت داشت، نه چشمانش روشنایی داشت و نه پنجههایش قدرتی.
نمود آرزوی شهر و در امید فرار / دمی به روزنه ی سقف غار شد نگران
آرزوی رسیدن به شهر را کرد و به امید فرار، لحظهای با نگرانی به روزنهی سقف غار نگریست.
گذشت گربکی و روزگار شیری شد / ولیک شیر شدن، گربه را نبود آسان
دوران گربهبودن سپری شد و زمان شیرشدن فرارسید، اما شیر شدن برای گربه آسان نبود.
به ناگهان ز کمینگاه خویش، جست پلنگ / به ران گربه فرو برد چنگ خون افشان
پلنگ ناگهان از کمینگاه خود بیرون جهید و چنگال خونآلودش را در ران گربه فرو برد.
به زیر پنجه ی صیاد، صید نالان گفت / بدین طریق بمیرند مردم نادان
شکار نالان در زیر پنجهی شکارچی گفت: مردم نادان سرانجام به همین شیوه جان میدهند.
به شهر، گربه و در کوهسار شیر شدم / خیال بیهده بین، باختم درین ره جان
در شهر خود را گربه و در کوهستان خود را شیر پنداشتم؛ ای خیال بیهوده، در این راه جانم را از دست دادم.
ز خودپرستی و آزم چنین شد آخر، کار / بنای سست بریزد، چو سخت شد باران
سرانجام خودپرستی و آزمندی کار را به اینجا رساند؛ بنای سست هنگامی که باران شدید شود فرو میریزد.
گرفتم آنکه به صورت به شیر می مانم / ندارم آن دل و نیرو، همین بسم نقصان
فرض کنیم از نظر ظاهر مانند شیر باشم، اما دل و نیروی شیر را ندارم و همین کمبود برای نابودیام کافی است.
بلند شاخه به دست بلند میوه دهد / چرا که با نظر پست، برتری نتوان
شاخهی بلند میوهی بلند و ارزشمند میدهد؛ زیرا با نگاه پست و اندیشهی فرومایه نمیتوان به برتری رسید.
حدیث نور تجلی، به نزد شمع مگوی
از نور تجلی و روشنایی حقیقت نزد شمع سخن مگو؛ زیرا شمع توان درک آن نور برتر را ندارد.
معنی بیتهای پایانی
نه هر که داشت عصا، بود موسی عمران
هر کسی که عصا در دست دارد، موسی عمران نیست؛ داشتن ظاهر و نشانه، دلیل داشتن مقام و حقیقت نیست.
بدان خیال که قصری بنا کنی روزی / به تیشه، کلبه ی آباد خود مکن ویران
به امید اینکه روزی قصری بسازی، خانه و زندگی آباد کنونی خود را با تیشه ویران نکن.
چراغ فکر، دهد چشم عقل را پرتو / طبیب عقل ، کند درد آز را درمان
اندیشه، چشم عقل را روشن میکند و خرد، درد حرص و آز را درمان میسازد.
ببین ز دست چکار آیدت، همان میکن / مباش همچو دهل، خودنما و هیچ میان
ببین از عهدهٔ چه کاری برمیآیی و همان را انجام بده؛ مانند دهل نباش که ظاهری پر سر و صدا اما درونی تهی دارد.
بهل که کان هوی را نیافت کس گوهر / مرو، که راه هوس را نیافت کس پایان
هوا و هوس را رها کن، زیرا هیچکس از معدن هوس گوهری نیافته است؛ در راه هوس قدم مگذار، چون این راه پایانی ندارد.
چگونه رام کنی توسن حوادث را / تو، خویش را نتوانی نگاهداشت عنان
چگونه میتوانی اسب سرکش حوادث را مهار کنی، در حالی که نمیتوانی اختیار و زمام خویش را حفظ کنی؟
منه، گرت بصری هست، پای در آتش / مزن، گرت خردی هست، مشت بر سندان
اگر بینایی و بصیرت داری، پای در آتش نگذار؛ و اگر خردی داری، مشت بر سندان نکوب و خود را بیهوده گرفتار آسیب نکن.
تفسیر کلی
در این شعر، شیر، گربه را به سبب دزدی و چپاول غذای بیچارگان سرزنش میکند و او را موجودی فرومایه و حیلهگر میخواند. رفتار گربه نمادی از انسانهای سودجو و فرصتطلبی است که برای رسیدن به خواستههای خود، حق نیازمندان را پایمال میکنند. تصویر بیوهزن و درماندگان، پیامدهای اجتماعی این خودخواهی و بیرحمی را برجسته میسازد. پروین با زبانی تمثیلی، بر هماهنگی گفتار و کردار و ضرورت رعایت عدالت و پرهیز از فریب و تجاوز به حقوق دیگران تأکید میکند.




خیلی شعر زیبا و قشنگیه
از هر بیتش میشه ی درس بزرگ گرفت
حیف که اشعار پروین آنچنان در سایت ها رونقی ندارند…یکی از بیت های این شعررا جستجو کردم و به سختی شعر کاملش در سایت شمارا پیدا کردم
ممنون از شما بخاطر قراردادن این شعر در سایتتون
با سلام . نگارش دیوان پروین اعتصامی، به تازگی در سایت ما پایان یافته است. دلیل کامل بودن این شعر در سایت ادبستان شعر پارسی، نگارش اختصاصی دیوان بوده که حدود یک ماه زمان برده است.
از شما سپاسگزاریم
کارتان خیلی ارزشمند و عالی است و یک حسنه ماندگار است