اشک طرف دیده را گردید و رفت

پروین اعتصامی – قصیده شماره 15
سفر اشک
اشک طرف دیده را گردید و رفت
اوفتاد آهسته و غلتید و رفت
بر سپهر تیره ی هستی دمی
چون ستاره روشنی بخشید و رفت
گر چه دریای وجودش جای بود
عاقبت یک قطره خون نوشید و رفت
گشت اندر چشمه ی خون ناپدید
قیمت هر قطره را سنجید و رفت
من چو از جور فلک بگریستم
بر من و بر گریه ام خندید و رفت
رنجشی ما را نبود اندر میان
کس نمی داند چرا رنجید و رفت
تا دل از اندوه، گرد آلود گشت
دامن پاکیزه را برچید و رفت
موج و سیل و فتنه و آشوب خاست
بحر، طوفانی شد و ترسید و رفت
همچو شبنم، در گلستان وجود
بر گل رخساره ای تابید و رفت
مدتی در خانه ی دل کرد جای
مخزن اسرار جان را دید و رفت
رمزهای زندگانی را نوشت
دفتر و طومار خود پیچید و رفت
شد چو از پیچ و خم ره، باخبر
مقصد تحقیق را پرسید و رفت
جلوه و رونق گرفت از قلب و چشم
میوه ای از هر درختی چید و رفت
عقل دوراندیش، با دل هر چه گفت
گوش داد و جمله را بشنید و رفت
تلخی و شیرینی هستی چشید
از حوادث باخبر گردید و رفت
قاصد معشوق بود از کوی عشق
چهره ی عشاق را بوسید و رفت
اوفتاد اندر ترازوی قضا
کاش می گفتند چند ارزید و رفت
معنی بیتهای شعر
اشک طرف دیده را گردید و رفت / اوفتاد آهسته و غلتید و رفت
اشک بر گوشهٔ چشم جاری شد، سپس آرام فرو افتاد و غلتان از چشم دور شد.
بر سپهر تیره ی هستی دمی / چون ستاره روشنی بخشید و رفت
اشک لحظهای در آسمان تاریک زندگی مانند ستارهای درخشید و روشنی بخشید، سپس ناپدید شد.
گر چه دریای وجودش جای بود / عاقبت یک قطره خون نوشید و رفت
هرچند اشک از دریای وجود انسان سرچشمه میگرفت، سرانجام یک قطره خون را در خود گرفت و از دیده روان شد.
گشت اندر چشمه ی خون ناپدید / قیمت هر قطره را سنجید و رفت
اشک در چشمهٔ خون ناپدید شد و ارزش و بهای هر قطره را دریافت و گذشت.
من چو از جور فلک بگریستم / بر من و بر گریه ام خندید و رفت
وقتی از ستم روزگار گریه کردم، اشک بر من و گریهام خندید و رفت؛ زیرا خود نیز از بیپایداری و سرنوشت خویش آگاه بود.
رنجشی ما را نبود اندر میان / کس نمی داند چرا رنجید و رفت
میان من و اشک هیچ دلخوریای وجود نداشت، اما کسی نمیداند چرا اشک رنجید و از چشم دور شد.
تا دل از اندوه، گرد آلود گشت / دامن پاکیزه را برچید و رفت
هنگامی که دل از اندوه تیره و غبارآلود شد، اشک دامن پاک و روشن خود را جمع کرد و رفت.
موج و سیل و فتنه و آشوب خاست / بحر، طوفانی شد و ترسید و رفت
موج و سیل و آشوب پدید آمد و دریای وجود طوفانی شد؛ اشک از این آشفتگی ترسید و رفت.
همچو شبنم، در گلستان وجود / بر گل رخساره ای تابید و رفت
اشک مانند شبنم در گلستان وجود، بر گلِ چهرهای درخشید و پس از لحظهای ناپدید شد.
مدتی در خانه ی دل کرد جای / مخزن اسرار جان را دید و رفت
اشک مدتی در خانهٔ دل سکونت کرد، رازهای پنهان جان را دید و سپس رفت.
رمزهای زندگانی را نوشت / دفتر و طومار خود پیچید و رفت
اشک رازهای زندگی را ثبت کرد، دفتر و طومار خویش را بست و از آنجا رفت.
شد چو از پیچ و خم ره، باخبر / مقصد تحقیق را پرسید و رفت
وقتی اشک از پیچوخم راه زندگی آگاه شد، دربارهٔ مقصد و حقیقت آن پرسوجو کرد و به راه خود ادامه داد.
جلوه و رونق گرفت از قلب و چشم / میوه ای از هر درختی چید و رفت
اشک از دل و چشم زیبایی و جلوه گرفت، از هر تجربه و هر بخش زندگی بهرهای برداشت و گذشت.
عقل دوراندیش، با دل هر چه گفت / گوش داد و جمله را بشنید و رفت
اشک هرچه را عقل دوراندیش با دل در میان گذاشت، شنید و پس از آگاهی یافتن از آن، رفت.
تلخی و شیرینی هستی چشید / از حوادث باخبر گردید و رفت
اشک تلخیها و شیرینیهای زندگی را تجربه کرد و از حوادث و رویدادهای آن آگاه شد و گذشت.
قاصد معشوق بود از کوی عشق / چهره ی عشاق را بوسید و رفت
اشک از سرزمین عشق پیامآور معشوق بود؛ چهرهٔ عاشقان را بوسید و از نزد آنان رفت.
اوفتاد اندر ترازوی قضا / کاش می گفتند چند ارزید و رفت
اشک در ترازوی داوری و تقدیر سنجیده شد؛ ای کاش میگفتند که چه اندازه ارزش داشت، سپس رفت.
تفسیر کلی
در این شعر، اشک نمادی از رنج، اندوه و تجربههای عمیق انسانی است که از دیده جاری میشود و پس از سفری کوتاه، اثری ماندگار بر جای میگذارد. اشک با آنکه قطرهای کوچک است، لحظهای جهان تاریک هستی را روشن میکند و نشان میدهد که درد نیز میتواند سرچشمه آگاهی و بیداری باشد. پیوند اشک با «دریای وجود» و «چشمهٔ خون» بیانگر ژرفای رنج انسان و ارزش هر قطره از اندوه اوست. شعر در نهایت بر گذرا بودن اشک و ماندگاری معنا و تجربهای که از آن حاصل میشود تأکید دارد.



