به سمع خواجه رسانید اگر مجال بود

سعدی-قطعه شماره 124
به سمع خواجه رسانید اگر مجال بود
که ای خزانه ی ارزاق را کف تو کلید
به لطف و خوی تو در بوستان موجودات
شکوفهای نشکفت و شمامهای ندمید
چنان که سیرت آزادگان بود کرمی
به من رسید که کردی ولی به من نرسید
معنی بیتهای شعر
به سمع خواجه رسانید اگر مجال بود / که ای خزانه ی ارزاق را کف تو کلید
اگر فرصت بود، این پیام را به گوش خواجه برسانید: ای کسی که دست تو کلید گنجینههای روزی و نعمت است.
به لطف و خوی تو در بوستان موجودات / شکوفهای نشکفت و شمامهای ندمید
در بوستان جهان هستی، هیچ شکوفهای نشکفت و هیچ گل خوشبویی نرویید مگر به لطف و خوی نیکوی تو.
چنان که سیرت آزادگان بود کرمی / به من رسید که کردی ولی به من نرسید
آن بخشش و بزرگواری که شایسته آزادگان است، از تو به دیگران رسید و تو آن را انجام دادی، اما بهرهای از آن به من نرسید.
این سطر خالی است و معنای مستقلی ندارد.
تفسیر کلی
سعدی در این قطعه، خواجهای صاحبنفوذ و بخشنده را میستاید و دست او را کلید گنجینه روزی میداند. او با بهرهگیری از تصویرهای باغ و شکوفه، لطف و خوی نیک خواجه را چنان فراگیر معرفی میکند که در بوستان هستی نمونهای همانند آن پدید نیامده است. بااینحال، در پایان لحن شعر از ستایش به گلایهای ظریف تغییر میکند؛ زیرا کرم و بخششی که شایسته آزادگان است، به دیگران رسیده اما نصیب خود شاعر نشده است. بنابراین، قطعه در کنار مدح و تعارف، انتقادی طنزآمیز از بینصیبی شاعر و فاصله میان بخشندگیِ ادعایی و بخشش واقعی بیان میکند.



