شبی و شمعی و گویندهای و زیبایی

سعدی-سایر اشعار
شماره 33
شبی و شمعی و گویندهای و زیبایی
ندارم از همه عالم دگر تمنایی
فرشته رشک برد بر جمال مجلس من
گر التفات کند چون تو مجلس آرایی
نه وامقی چو من اندر جهان به دست آید
اسیر قید محبت نه چون تو عذرایی
ضرورت است بلا دیدن و جفا بردن
ز دست آن که ندارد به حسن همتایی
دلی نماند که در عهد او نرفت از دست
سری نماند که با او نپخت سودایی
قیامت است که در روزگار ما برخاست
به راستی که بلایی ست آن نه بالایی
دگر چه بینی اگر روی از او بگردانی
که نیست خوشتر از او در جهان تماشایی
وگر کنی نظر از دور کن که نزدیک است
که سر ببازی اگر پیشتر نهی پایی
چنان مکابره دل میبرد که پنداری
که پادشاه منادی زده است یغمایی
ز رنج خاطر صاحبدلان نیندیشد
که پیش صاحبدیوان برند غوغایی
که نیست در همه عالم به اتفاق امروز
جز آستانه ی او مقصدی و ملجایی
اجل روی زمین کآسمان به خدمت او
چو بندهای ست کمر بسته پیش مولایی
مراد از این سخنم دانی ای حکیم چه بود
سلامی ار نکند حمل بر تقاضایی
مراست با همه عیب این هنر بحمدالله
که سر فرو نکند همتم به هر جایی
خدای راست به عهد تو ای ولی زمان
بر اهل روی زمین نعمتی و آلایی
کسان سفینه به دریا برند و سود کنند
نه چون سفینه ی سعدی نه چون تو دریایی
معنی بیتهای شعر
شبی و شمعی و گویندهای و زیبایی / ندارم از همه عالم دگر تمنایی
همین که شبی با شمع و سخنگویی و زیبارویی دارم، دیگر از همه جهان آرزوی دیگری ندارم.
فرشته رشک برد بر جمال مجلس من / گر التفات کند چون تو مجلس آرایی
اگر کسی چون تو که آرایشدهنده و زیباییبخش مجلس است به مجلس من توجه کند، حتی فرشتگان نیز به زیبایی آن حسرت خواهند برد.
نه وامقی چو من اندر جهان به دست آید / اسیر قید محبت نه چون تو عذرایی
در جهان عاشقی مانند من پیدا نمیشود که چنین گرفتار بند محبت باشد، و معشوقی نیز مانند تو، چنین زیبا و دلربا، یافت نمیشود.
ضرورت است بلا دیدن و جفا بردن / ز دست آن که ندارد به حسن همتایی
از کسی که در زیبایی همتا ندارد، ناگزیر باید رنج و بلا دید و جفایش را تحمل کرد.
دلی نماند که در عهد او نرفت از دست / سری نماند که با او نپخت سودایی
در روزگار او هیچ دلی نیست که از دست نرفته باشد و هیچ سری نیست که در عشق او خیالی نپرورانده باشد.
قیامت است که در روزگار ما برخاست / به راستی که بلایی ست آن نه بالایی
در روزگار ما غوغایی مانند قیامت برپا شده است؛ بهراستی که آن معشوق بلایی است، نه صرفاً بلندقامتی و زیبایی.
دگر چه بینی اگر روی از او بگردانی / که نیست خوشتر از او در جهان تماشایی
اگر از او روی برگردانی، دیگر چه چیز دلانگیزی خواهی دید؟ زیرا در جهان منظرهای زیباتر از او وجود ندارد.
وگر کنی نظر از دور کن که نزدیک است / که سر ببازی اگر پیشتر نهی پایی
اگر میخواهی به او نگاه کنی، از دور نگاه کن؛ زیرا اگر نزدیکتر بروی و قدمی پیش بگذاری، جان و سرت را از دست خواهی داد.
چنان مکابره دل میبرد که پنداری / که پادشاه منادی زده است یغمایی
او با چنان ناز و سرکشی دلها را میرباید که گویی پادشاه فرمان غارت داده و منادیان مردم را به تاراج فراخواندهاند.
ز رنج خاطر صاحبدلان نیندیشد / که پیش صاحبدیوان برند غوغایی
او از آزردن دل صاحبدلان باکی ندارد، زیرا اگر شکایتی هم باشد، آن را نزد بزرگان و صاحباختیاران میبرند.
که نیست در همه عالم به اتفاق امروز / جز آستانه ی او مقصدی و ملجایی
امروز همه مردم همداستاناند که در سراسر جهان جز آستان او مقصد و پناهگاهی وجود ندارد.
اجل روی زمین کآسمان به خدمت او / چو بندهای ست کمر بسته پیش مولایی
او فرمانروای مرگ و اجل بر روی زمین است و آسمان در برابر او مانند بندهای است که در خدمت مولای خویش کمر بسته است.
مراد از این سخنم دانی ای حکیم چه بود / سلامی ار نکند حمل بر تقاضایی
ای دانا، میدانی مقصود من از این سخنان چیست؟ اگر سلامی میکنم، آن را درخواست و توقعی به شمار نیاور.
مراست با همه عیب این هنر بحمدالله / که سر فرو نکند همتم به هر جایی
با وجود همه عیبها، به لطف خدا این فضیلت را دارم که همت و عزتم را در برابر هر کسی و هر جایی فرود نمیآورم.
خدای راست به عهد تو ای ولی زمان / بر اهل روی زمین نعمتی و آلایی
ای سرور روزگار، خداوند به حرمت پیمان و وجود تو نعمتی بزرگ و مایه افتخار برای مردم روی زمین عطا کرده است.
کسان سفینه به دریا برند و سود کنند / نه چون سفینه ی سعدی نه چون تو دریایی
مردم کشتیهای خود را به دریا میبرند تا سود ببرند؛ اما نه کشتیای مانند کشتی سعدی است و نه دریایی مانند تو که سرچشمه بخشش و سود باشی.
نتیجهگیری
سعدی در این شعر، با ستایش زیبایی و مجلسآرایی معشوق، عشق را نیرویی میداند که عاشق را به اسارت میکشد و پذیرش رنج و جفای محبوب را برای او ناگزیر میسازد.



