به دام زلف تو دل مبتلای خویشتن است
حافظ-غزل شماره 50
به دام زلف تو دل مبتلای خویشتن است
بکش به غمزه که اینش سزای خویشتن است
گرت ز دست برآید مراد خاطر ما
به دست باش که خیری به جای خویشتن است
به جانت ای بت شیرین دهن که همچون شمع
شبان تیره مرادم فنای خویشتن است
چو رای عشق زدی با تو گفتم ای بلبل
مکن که آن گل خندان برای خویشتن است
به مشک چین و چگل نیست بوی گل محتاج
که نافه‌هاش ز بند قبای خویشتن است
مرو به خانه ی ارباب بی‌مروت دهر
که گنج عافیتت در سرای خویشتن است
بسوخت حافظ و در شرط عشقبازی او
هنوز بر سر عهد و وفای خویشتن است
معنی بیت های نخستین
1. به دام زلف تو دل مبتلای خویشتن است / بکش به غمزه که اینش سزای خویشتن است:
دل من در دام موهای پیچیده‌ات اسیر شده و خود را به این بلا افکنده است. حالا با نگاه نافذت آن را به کام مرگ بکش، چرا که این سرنوشت شایسته‌اش است! عاشق دانسته به دام افتاده و سزاوار این عذاب است.
2. گرت ز دست برآید مراد خاطر ما / به دست باش که خیری به جای خویشتن است:
اگر می‌توانی آرزوی دلم را برآورده کنی، دست یاری به سویم دراز کن، زیرا این نیکی در حقیقت به سود خودت است. هر خوبی که به دیگران می‌کنی، در نهایت به خود بازمی‌گردد.
3. به جانت ای بت شیرین دهن که همچون شمع / شبان تیره مرادم فنای خویشتن است:
به جان تو ای معشوق شیرین‌سخن! آرزوی من در شب‌های تاریک، مانند شمع، سوختن و فنا شدن در راه توست. این فنا، برای من حیات ابدی است.
4. چو رای عشق زدی با تو گفتم ای بلبل / مکن که آن گل خندان برای خویشتن است:
وقتی تصمیم به عشق ورزیدن گرفتی، به تو گفتم: “ای بلبل (عاشق) بدان که آن گل خندان (معشوق) تنها برای خودش می‌خندد.” عاشق باید بداند که معشوق همواره مستقل است و نیازی به عشق او ندارد.
معنی بیت های پایانی
5. به مشک چین و چگل نیست بوی گل محتاج / که نافه‌هاش ز بند قبای خویشتن است:
گل به مشک چین و دیگر عطرها نیاز ندارد، چرا که عطر ذاتی‌اش از گره‌های پیراهن خودش می‌آید. معشوق به زینت‌های دنیوی محتاج نیست، چرا که زیبایی‌اش ذاتی است.
6. مرو به خانه ی ارباب بی‌مروت دهر / که گنج عافیتت در سرای خویشتن است:
به خانه‌های ارباب بی‌مهر این دنیا پا مگذار، زیرا گنج آرامش تو در درون خودت نهفته است. سعادت واقعی در وابستگی به دیگران نیست، بلکه در خودشناسی است.
7. بسوخت حافظ و در شرط عشقبازی او / هنوز بر سر عهد و وفای خویشتن است:
حافظ در آتش عشق سوخت، اما هنوز بر پیمان و وفاداری خویش پایدار است. عاشق واقعی حتی در سوزش عشق نیز هرگز از عهد خود بازنمی‌گردد.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.