اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش
حافظ-غزل شماره 273
اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش
حریف خانه و گرمابه و گلستان باش
شکنج زلف پریشان به دست باد مده
مگو که خاطر عشاق گو پریشان باش
گرت هواست که با خضر همنشین باشی
نهان ز چشم سکندر چو آب حیوان باش
زبور عشق نوازی نه کار هر مرغی ست
بیا و نوگل این بلبل غزلخوان باش
طریق خدمت و آیین بندگی کردن
خدای را که رها کن به ما و سلطان باش
دگر به صید حرم تیغ برمکش زنهار
وز آن که با دل ما کرده‌ای پشیمان باش
تو شمع انجمنی یک زبان و یک دل شو
خیال و کوشش پروانه بین و خندان باش
کمال دلبری و حسن در نظربازی ست
به شیوه ی نظر از نادران دوران باش
خموش حافظ و از جور یار ناله مکن
تو را که گفت که در روی خوب حیران باش
معنی بیت های نخستین
۱. اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش / حریف خانه و گرمابه و گلستان باش:
اگر دوستی صمیمی و وفادار هستی، در همه حال (چه در خانه، چه در گرمابه و چه در گلستان) همراه و همدل باش. حافظ تأکید می‌کند که رفاقت واقعی باید در همه شرایط پایدار باشد.
۲. شکنج زلف پریشان به دست باد مده / مگو که خاطر عشاق گو پریشان باش:
زلف پریشان معشوق را به دست باد نسپار (یعنی دل عشاق را به بازی مگیر) و نگو که دل عشاق را پریشان کن. حافظ از مخاطب می‌خواهد که با عشق و عشاق بازی نکند و به احساسات آن‌ها احترام بگذارد.
۳. گرت هواست که با خضر همنشین باشی / نهان ز چشم سکندر چو آب حیوان باش:
اگر آرزوی همنشینی با خضر (نماد جاودانگی و معرفت) را داری، باید مانند آب حیات (که از چشم سکندر پنهان بود) از دیدگان دنیاپرستان پنهان بمانی. حافظ به مخاطب می‌گوید که برای رسیدن به معرفت، باید از تعلقات دنیوی دوری کنی.
۴. زبور عشق نوازی نه کار هر مرغی ست / بیا و نوگل این بلبل غزلخوان باش:
سرود عشق سرودن کار هر کسی نیست (همه توانایی آن را ندارند). حافظ از مخاطب دعوت می‌کند که مانند بلبلی غزلخوان، عشق را بسراید و از آن لذت ببرد.
معنی بیت های پایانی
۵. طریق خدمت و آیین بندگی کردن / خدای را که رها کن به ما و سلطان باش:
راه خدمت و بندگی این است که همه را یکسان ببینی و بین ما (عامه مردم) و سلطان فرق نگذاری. حافظ به مخاطب یادآوری می‌کند که در برابر خداوند، همه یکسان‌اند.
۶. دگر به صید حرم تیغ برمکش زنهار / وز آن که با دل ما کرده‌ای پشیمان باش:
دیگر به آزار دیگران (صید حرم) دست نزن و از کارهایی که باعث رنجش دل ما شده‌ای، پشیمان باش. حافظ از مخاطب می‌خواهد که از آزار دیگران دست بردارد و به فکر جبران باشد.
۷. تو شمع انجمنی یک زبان و یک دل شو / خیال و کوشش پروانه بین و خندان باش:
تو مانند شمعی در جمع هستی، پس یکدل و یکزبان باش (صادق و بی‌ریا). حافظ از مخاطب می‌خواهد که مانند پروانه‌ها که با عشق و تلاش به دور شمع می‌گردند، خندان و پرتلاش باشد.
۸. کمال دلبری و حسن در نظربازی ست / به شیوه ی نظر از نادران دوران باش:
کمال زیبایی و دلبری در نگاه و نظر بازی است. حافظ به مخاطب می‌گوید که در این هنر، مانند بزرگان و افراد نادر زمانه باش.
۹. خموش حافظ و از جور یار ناله مکن / تو را که گفت که در روی خوب حیران باش:
حافظ در پایان به خودش می‌گوید: ساکت باش و از جور و ستم یار (معشوق یا خداوند) ناله نکن. چه کسی به تو گفته است که همیشه در برابر زیبایی‌ها حیران بمانی؟ این بیت نشان‌دهنده‌ی تسلیم و رضایت حافظ به تقدیر است.
تفسیر کامل شعر
این شعر حافظ در قالب غزل، مضامین عمیقی درباره دوستی، عشق، رازداری، و کمال انسانی را بیان می‌کند.
حافظ در این شعر به ارزش رفیق شفیق و وفادار اشاره می‌کند و می‌گوید اگر دوستی صادق و گرمابه و گلستان (همراه در همه حال) باشی، بهتر از آن است که با ظواهر فریبنده‌ای مانند زلف پریشان، دل عشاق را آشفته کنی. او تأکید می‌کند که رسیدن به مقامات معنوی، مانند همنشینی با خضر، نیازمند رازداری و پنهان‌کاری است، همان‌طور که آب حیات از چشم اسکندر پنهان بود.
حافظ همچنین می‌گوید که عشق و نوازش زبور عشق، کار هر کسی نیست و تنها بلبلان غزلخوان می‌توانند این راه را بپیمایند. او به آیین بندگی و خدمت اشاره می‌کند و می‌گوید که در برابر خداوند و سلطان، یکسان باش و از صید دل‌ها دست بردار. در نهایت، حافظ توصیه می‌کند که مانند شمع انجمن، یکزبان و یکدل باش و با مشاهده تلاش پروانه‌ها، خندان و شادمان بمان، زیرا کمال دلبری در نگاه و نظر بازی نهفته است. او به مخاطب خود می‌گوید که در برابر جور یار، سکوت پیشه کن و خود را در حیرت زیبایی‌های او رها کن.
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.