بیا عارف که دنیا حرف مُفت است

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 11
بیا عارف که دنیا حرف مُفت است
گهی نازک گهی پَخ گه کلفت است
جهان چون خوی تو نقش بر آب است
زمانی خوش اُغُر گه بد لعاب است
گهی ساید سر انسان به مریخ
گهی در مقعد انسان کند میخ
((گهی عزت دهد گه خوار دارد
از این بازیچه ها بسیار دارد)) (1)
یکی را افکند امروز در بند
کند روز دگر او را خداوند
اگر کارش وفاقی یا نفاقیست
تمام کار عالم اتفاقیست
نه مهر هیچکس در سینه دارد
نه با کس کینه ی دیرینه دارد
نه مهرش را نه کینش را قرارست
نه آنش را نه اینش را مدارست
به دنیا نیست چیزی شرط چیزی
ز من بشنو اگر اهل تمیزی
به یونان این مَثَل مشهور باشد
که رَبُّ النوعِ روزی کور باشد
دهد بر دهخدا نعمت همان جور
که صد چندان دهد بر قاسمِ کور
به نادان آن چنان روزی رسانَد
که صد دانا در آن حیران بمانَد
در این دنیا به از آنجا نیایی
که باشد یک کتاب و یک کتابی
کتاب ار هست کمتر خور غم دوست
که از هر دوستی غمخوارتر اوست
نه غمّازی نه نمّامی شناسد
نه کس از او نه او از کس هراسد
چو یاران دیر جوش و زود رو نیست
رفیق پول و در بند پلو نیست
نشیند با تو تا هر وقت خواهی
ندارد از تو خواهشهای واهی
بگوید از برایت داستانها
حکایت ها کند از باستانها
نهاز خوی بدش دلگیر گردی
نه چون عارف از وی سیر گردی
واژگان دشوار : 1– این بیت به صورت زیر سروده ی قائم مقام فراهانی است :
روزگار است آنکه گه عزت دهد گه خوار دارد
چرخ بازیگر از این بازیچه ها بسیار دارد
معنی بیتهای شعر
بیا عارف که دنیا حرف مُفت است / گهی نازک گهی پَخ گه کلفت است
ای عارف، بدان که دنیا سراسر بیاعتبار و پر از حرفهای بیهوده است؛ گاهی با آدمی نرم و نازکرفتار، گاهی گستاخ و بیملاحظه و گاهی خشن و سختگیر است.
جهان چون خوی تو نقش بر آب است / زمانی خوش اُغُر گه بد لعاب است
جهان، مانند خوی و رفتار تو، ناپایدار و بیدوام است؛ زمانی خوشایند و شیرین و زمانی ناخوشایند و تلخ جلوه میکند.
گهی ساید سر انسان به مریخ / گهی در مقعد انسان کند میخ
دنیا گاهی انسان را آنچنان بالا میبرد که گویی سرش به مریخ میرسد و گاهی او را چنان خوار و گرفتار میکند که گویی میخی در نشیمنگاهش فرو میکند.
گهی عزت دهد گه خوار دارد / از این بازیچه ها بسیار دارد
روزگار گاهی انسان را عزیز و سربلند میکند و گاهی خوار و بیمقدار میسازد؛ جهان از این بازیها و دگرگونیها بسیار دارد.
یکی را افکند امروز در بند / کند روز دگر او را خداوند
دنیا ممکن است کسی را امروز گرفتار و اسیر کند و فردا همان شخص را صاحب اختیار و فرمانروا سازد.
اگر کارش وفاقی یا نفاقیست / تمام کار عالم اتفاقیست
چه کارهای جهان بر پایه سازگاری و دوستی باشد و چه بر اساس دشمنی و دورویی، همه رویدادهای عالم تصادفی و بیقاعده به نظر میرسند.
نه مهر هیچکس در سینه دارد / نه با کس کینه ی دیرینه دارد
دنیا نسبت به هیچکس محبت پایدار ندارد و با هیچکس نیز دشمنی همیشگی در دل نگه نمیدارد.
نه مهرش را نه کینش را قرارست / نه آنش را نه اینش را مدارست
نه محبت دنیا ثبات و دوام دارد و نه دشمنیاش؛ نه دوستی و نه کینه او بر پایه و اساس استواری قرار گرفته است.
به دنیا نیست چیزی شرط چیزی / ز من بشنو اگر اهل تمیزی
در دنیا هیچ چیز به چیز دیگری وابسته و مشروط نیست و هیچ نظم و قاعده قابل اعتمادی وجود ندارد؛ اگر اهل تشخیص و فهمی، این سخن را از من بپذیر.
به یونان این مَثَل مشهور باشد / که رَبُّ النوعِ روزی کور باشد
در یونان این مثل مشهور است که خدای روزی و بخت نابینا است؛ یعنی روزی و نعمت را بدون توجه به شایستگی افراد تقسیم میکند.
دهد بر دهخدا نعمت همان جور / که صد چندان دهد بر قاسمِ کور
همانگونه که به دهخدا نعمت میدهد، ممکن است صد برابر آن را به قاسمِ نابینا ببخشد؛ یعنی نعمت و روزی را عادلانه و بر اساس شایستگی تقسیم نمیکند.
به نادان آن چنان روزی رسانَد / که صد دانا در آن حیران بمانَد
به انسان نادان چنان نعمت و کامیابی میبخشد که صد انسان دانا و شایسته از دیدن آن شگفتزده و حیران میشوند.
در این دنیا به از آنجا نیایی / که باشد یک کتاب و یک کتابی
«»
کتاب ار هست کمتر خور غم دوست / که از هر دوستی غمخوارتر اوست
اگر کتابی داری، از غمِ نداشتن دوست اندوهگین نباش؛ زیرا کتاب از هر دوستی دلسوزتر و غمخوارتر است.
نه غمّازی نه نمّامی شناسد / نه کس از او نه او از کس هراسد
کتاب نه سخنچینی میکند و نه بدگویی؛ نه کسی از آن میترسد و نه خود از کسی بیم و هراسی دارد.
چو یاران دیر جوش و زود رو نیست / رفیق پول و در بند پلو نیست
کتاب مانند دوستانی نیست که دیر با انسان صمیمی شوند و زود او را ترک کنند؛ همچنین برای پول و غذا با انسان رفاقت نمیکند.
نشیند با تو تا هر وقت خواهی / ندارد از تو خواهشهای واهی
کتاب هرقدر بخواهی در کنار تو میماند و خواستههای بیهوده و توقعات نابجا از تو ندارد.
بگوید از برایت داستانها / حکایت ها کند از باستانها
برای تو داستانهای گوناگون میگوید و سرگذشتها و حکایتهای روزگاران گذشته را بازگو میکند.
نه از خوی بدش دلگیر گردی / نه چون عارف از وی سیر گردی
از بدخویی و رفتار ناپسند کتاب آزرده نمیشوی و مانند عارف نیز از همراهی با آن خسته و دلزده نخواهی شد.
«»
تفسیر کلی
در این بخش از «عارفنامه»، ایرج میرزا دنیا را موجودی بیثبات و سخنپرداز معرفی میکند که رفتار و سرنوشت انسانها را پیوسته دگرگون میسازد. جهان گاه موجب عزت و شادی است و گاه با خواری و رنج، انسان را غافلگیر میکند. تعبیرهای طنزآمیز و گاه رکیک شعر، پوچی و بیاعتباری این بازیهای روزگار را برجسته میسازد. شاعر با زبانی صریح و انتقادی نشان میدهد که تکیه بر وعدهها و ظواهر دنیا، عاقلانه نیست.



