شنیدهام که فقیهی به دشتوانی گفت

سعدی-قطعه شماره 223
شنیدهام که فقیهی به دشتوانی گفت
که هیچ خربزه داری رسیده گفت آری
از این طرف دو به دانگی گر اختیار کنی
وز آن چهار به دانگی قیاس کن باری
سوال کرد که چندین تفاوت از پی چیست
که فرق نیست میان دو جنس بسیاری
بگفت از اینچه تو بینی حلال ملک من است
نیامده ست به دستم به وجه آزاری
وز آن دگر پسرانم به غارت آوردند
حرام را نبود با حلال مقداری
فقیه گفت حکایت دراز خواهی کرد
از این حرامترت هست صد به دیناری
معنی بیتهای شعر
شنیدهام که فقیهی به دشتوانی گفت / که هیچ خربزه داری رسیده گفت آری
شنیدهام که فقیهی از باغبانی پرسید: آیا خربزهٔ رسیده داری؟ او پاسخ داد: آری.
از این طرف دو به دانگی گر اختیار کنی / وز آن چهار به دانگی قیاس کن باری
اگر از این سو خربزهای را به بهای دو دانگ انتخاب کنی و از آن سوی دیگر خربزهای را به بهای چهار دانگ، آن دو را با هم مقایسه کن.
سوال کرد که چندین تفاوت از پی چیست / که فرق نیست میان دو جنس بسیاری
فقیه پرسید: علت این همه تفاوت قیمت چیست، در حالی که میان بسیاری از این دو نوع خربزه تفاوتی دیده نمیشود؟
بگفت از اینچه تو بینی حلال ملک من است / نیامده ست به دستم به وجه آزاری
باغبان گفت: آنچه از این طرف میبینی، محصول حلال و دارایی خود من است و از راه ظلم و آزار به دستم نیامده است.
وز آن دگر پسرانم به غارت آوردند / حرام را نبود با حلال مقداری
اما آن خربزههای دیگر را پسرانم با غارت و دزدی آوردهاند؛ و مال حرام در برابر مال حلال هیچ ارزشی ندارد.
فقیه گفت حکایت دراز خواهی کرد / از این حرامترت هست صد به دیناری
فقیه گفت: با این سخن داستان را طولانی میکنی؛ آیا چیزی حرامتر از این هم داری که صدتای آن به یک دینار بیارزد؟
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، نکوهش ریاکاری و توجیهگری انسانهایی است که تفاوت میان حلال و حرام را نادیده میگیرند و برای سودجویی خود دلیلتراشی میکنند. سعدی با زبانی طنزآمیز نشان میدهد که ارزش و مشروعیت مال تنها به ظاهر و جنس آن نیست، بلکه به شیوه بهدستآوردنش بستگی دارد؛ مالی که از راه آزار و ستم فراهم شده باشد، هرچند ظاهراً سودمند و پسندیده جلوه کند، حلال و پاک نخواهد بود.



