زنده بی دوست خفته در وطنی

معنی بیت‌های شعر

زنده بی دوست خفته در وطنی
مثل مرده‌ایست در کفنی

کسی که بدون دوست و یار زندگی می‌کند و در وطن خویش آرمیده است، مانند مرده‌ای است که در کفن خوابیده باشد.

عیش را بی تو عیش نتوان گفت
چه بود بی وجود روح تنی

زندگی بدون تو لذت و خوشی واقعی ندارد؛ همان‌گونه که جسم بدون روح، ارزشی ندارد.

تا صبا می‌رود به بستان‌ها
چون تو سروی نیافت در چمنی

نسیم صبحگاهی هرچه در باغ‌ها و چمنزارها می‌گردد، سروی مانند تو نمی‌یابد.

و آفتابی خلاف امکان است
که برآید ز جیب پیرهنی

طلوع خورشیدی از گریبان پیراهن، امری ناممکن و برخلاف طبیعت است؛ همان‌قدر که دیدن روی درخشان تو از گریبان شگفت‌انگیز است.

وآن شکن برشکن قبائل زلف
که بلاییست زیر هر شکنی

آن پیچ‌وتاب‌ها و دسته‌های گوناگون زلف تو، زیر هر پیچ‌وخم خود فتنه و بلایی برای عاشقان پنهان کرده است.

بر سر کوی عشق بازاریست
که نیارد هزار جان ثمنی

در گذرگاه عشق بازاری برپاست که حتی هزار جان نیز بهای اندکی برای آن به شمار می‌آید و ارزش خرید آن را ندارد.

جای آن است اگر ببخشایی
که نبینی فقیرتر ز منی

اگر به من بخشش و لطف کنی، شایسته و به‌جاست؛ زیرا هیچ‌کس را فقیرتر و نیازمندتر از من نخواهی یافت.

هفت کشور نمی‌کنند امروز
بی مقالات سعدی انجمنی

امروز در سراسر جهان، هیچ انجمنی بدون سخنان و اشعار سعدی رونق و اعتبار نمی‌یابد.

از دو بیرون نه یا دلت سنگیست
یا به گوشت نمی‌رسد سخنی

حال تو از این دو حالت بیرون نیست: یا دلت سخت و سنگدل است، یا سخنان و ناله‌های من به گوش تو نمی‌رسد.