گردون نرهد ز تند رفتاری

پروین اعتصامی – قصیده شماره 45
گردون
گردون نرهد ز تند رفتاری
گیتی ننهد ز سر سیه کاری
از گرگ چه آمدست جز گرگی
وز مار چه خاستست جز ماری
بس بی بصری، اگر چه بینایی
بس بی خبری، اگر چه هشیاری
تو غافلی و سپهر گردان را
فارغ ز فسون و فتنه پنداری
تو گندم آسیای گردونی
گر یک من و گر هزار خرواری
معماری عقل چون نپذرفتی
در مُلک تو جهل کرد معماری
سوداگر دُر شاهوارستی
خر مهره چرا کنی خریداری
زنهار، مخواه از جهان زنهار
کاین سفله به کس نداد زنهاری
پرگار زمانه بر تو میگردد
چون نقطه تو در حصار پرگاری
یک چند شوی به خواب چون مستان
ناگه برسد زمان بیداری
آید گهِ در گذشتنت ناچار
خود بگذری، آنچه هست بگذاری
رفتند به چابکی سبکباران
زین مرحله، ای خوشا سبکباری
کردار بد تو گشت زنگارش
آیینه ی دل نبود زنگاری
از لقمه ی تن بکاه تا روزی
بر آتش آز دیگ مگذاری
بشناس زیان ز سود، تا وقتی
سرمایه به دست دزد نسپاری
معنی بیتهای شعر
گردون نرهد ز تند رفتاری / گیتی ننهد ز سر سیه کاری
آسمان از رفتار خشن و بیرحمانه دست نمیکشد و جهان نیز سیاهکاری و بدکرداری را از سر خود دور نمیکند.
از گرگ چه آمدست جز گرگی / وز مار چه خاستست جز ماری
از گرگ جز درندگی و از مار جز زهر و گزندگی انتظار نمیرود؛ هر موجودی مطابق سرشت خود رفتار میکند.
بس بی بصری، اگر چه بینایی / بس بی خبری، اگر چه هشیاری
چه بسیار کسانی که با وجود داشتن چشم، حقیقت را نمیبینند و با وجود هوشیاری ظاهری، از واقعیتها بیخبرند.
تو غافلی و سپهر گردان را / فارغ ز فسون و فتنه پنداری
تو غافلی و آسمان گردان را از نیرنگ و فتنه خالی و بیخطر میپنداری.
تو گندم آسیای گردونی / گر یک من و گر هزار خرواری
تو مانند دانهی گندمی در آسیاب روزگاری؛ خواه اندک باشی و خواه بسیار، چرخ گردون تو را زیر فشار خود خرد میکند.
معماری عقل چون نپذیرفتی / در مُلک تو جهل کرد معماری
چون تدبیر و راهنمایی عقل را نپذیرفتی، جهل در قلمرو وجودت فرمانروا و سازنده شد.
سوداگر دُر شاهوارستی / خر مهره چرا کنی خریداری
تو که میتوانی خریدار گوهر گرانبها باشی، چرا مهرهی بیارزش و بدل میخری؟
زنهار، مخواه از جهان زنهار / کاین سفله به کس نداد زنهاری
از دنیا پناه و یاری مخواه، زیرا این جهان فرومایه تاکنون به هیچکس پناه و امان نداده است.
پرگار زمانه بر تو میگردد / چون نقطه تو در حصار پرگاری
زمانه مانند پرگاری گرد تو میچرخد و تو همچون نقطهای در میان دایره، در محاصرهی آن قرار داری.
یک چند شوی به خواب چون مستان / ناگه برسد زمان بیداری
مدتی مانند مستان در خواب غفلت میمانی، اما ناگهان زمان بیداری و آگاهی فرا میرسد.
آید گهِ در گذشتنت ناچار / خود بگذری، آنچه هست بگذاری
سرانجام ناگزیر زمان مرگت فرا میرسد؛ خودت از دنیا میگذری و همهی داراییهایت را置میگذاری.
رفتند به چابکی سبکباران / زین مرحله، ای خوشا سبکباری
سبکباران با شتاب از این منزل دنیا گذشتند؛ چه نیکوست که انسان وابستگی و بار سنگینی نداشته باشد.
کردار بد تو گشت زنگارش / آیینه ی دل نبود زنگاری
کردار بدت دل را زنگارآلود کرده است؛ آینهی دل در آغاز زنگزده و تیره نبود.
از لقمه ی تن بکاه تا روزی / بر آتش آز دیگ مگذاری
از پرخوری و توجه افراطی به جسم بکاه تا دیگ طمع و آز را هر روز بر آتش نیفروزی.
بشناس زیان ز سود، تا وقتی / سرمایه به دست دزد نسپاری
تا زمانی که فرصت داری، سود را از زیان تشخیص بده تا سرمایهی وجود و زندگیات را به دست دزدان نسپاری.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این شعر بیثباتی و ستمپیشگی جهان را به رفتار درندهخویانهٔ گرگ و مار تشبیه میکند و نشان میدهد که از طبیعت هر موجودی جز ویژگی ذاتیاش نمیتوان انتظار داشت. شاعر انسان را نیز به سبب غفلت و ناآگاهی، با وجود برخورداری از چشم و هوش، نکوهش میکند. گردون در اینجا نماد روزگار فریبکار و فتنهانگیزی است که پیوسته در گردش و دگرگونی است و نباید از نیرنگهای آن غافل بود. پیام کلی شعر، هشدار دربارهٔ بیخبری انسان و دعوت او به بصیرت، هوشیاری و شناخت حقیقت جهان است.



